فرهنگ فقه فارسي - موسسه دائرة المعارف الفقه الاسلامي - الصفحة ١٤٣ - قاعد١٧٢٨ تجاوز
جزء مستقل و واجب و يا اعم از آن و جزء واجب غير مستقل [= جزء جزء]؛ خواه جزء جزء به خودى خود مستقل باشد، مانند شك در جملهاى از قرائت پس از دخول در جملهاى ديگر و يا غير مستقل، مانند شك در حرفى از يك كلمه پس از دخول در حرف ديگر از آن، و يا شك در مبتدا پس از دخول در خبر آن در يك جمله؛ يا اينكه دخول در جزء استحبابى، همچون قنوت، نيز كفايت مىكند، و يا حتى دخول در مقدمۀ جزء ديگر نيز كفايت مىكند، مانند شك در ركوع، هنگام رفتن به سجود، ديدگاهها مختلف است. [١]
در شك در جزء آخر عمل، مانند سلام نماز، آيا تجاوز از عمل با دخول در تعقيب نماز تحقق مىيابد يا با انجام دادن منافيات نماز، مانند پشت به قبله كردن، يا سكوت طولانى كه صورت نماز را از بين ببرد و يا حتى با سكوت اندك نيز تحقق مىيابد و يا تجاوز از محل در جزء آخر صدق نمىكند و در نتيجه قاعدۀ تجاوز جارى نمىشود؟ ديدگاهها متفاوت است. [٢]
٢. احتمال توجه و عدم غفلت: بنابر ديدگاه برخى، شرط جريان قاعدۀ تجاوز، احتمال توجه و عدم غفلت است.
بنابر اين، در جايى كه نماز گزار در حال قيام علم به غفلت در زمانى كه بايد تشهد مىخواند، دارد و تنها احتمال مىدهد كه به صورت اتفاقى تشهد را خوانده باشد، قاعدۀ تجاوز جارى نمىشود. برخى احتمال عدم غفلت را شرط ندانسته و قاعده را در هر دو صورت (احتمال و عدم احتمال غفلت) جارى دانستهاند. [٣]
مستند قاعده: بر اعتبار و حجّيت قاعدۀ تجاوز به رواياتى كه در خصوص نماز يا طهارت وارد شده و نيز روايات عامى كه در همۀ ابواب جريان دارند، استدلال و استناد شده است، [٤] چنان كه به سيرۀ عقلا مبنى بر بنا گذاشتن بر صحّت عمل پس از فراغ از آن، استدلال كردهاند. [٥]
[١]. دروس تمهيدية فى القواعد الفقهية ٣٨/١
[٢]. دراسات فى علم الاصول ٢٧٠/٤؛ قاعدة الفراغ و التجاوز (شاهرودى) / ٢١-٢٧؛ القواعد الفقهية (مكارم) ٢٣٥/١
[٣]. مبانى الاحكام ٣ / ٢٠٠؛ دراسات فى علم الاصول ٢٧٢/٤-٢٨٣