فرهنگ فقه فارسي - موسسه دائرة المعارف الفقه الاسلامي - الصفحة ١٣٨ - قاعد١٧٢٨ تَبَعيَّةُ العَمَل لِلنيَّه
نيّت در عبادات: نيّت در عبادت مقوّم آن است و بدون نيّت، عبادت محقق نمىشود. در نيّت عبادت، تقرب به خدا شرط است؛ بدين معنا كه عبادت را به قصد طاعت و امتثال امر خدا به جا آورد؛ چنان كه در نيّت، مشخصات عبادت از جنس و فصل و خصوصيات آن بايد مذكور و معلوم باشد تا از ديگر عبادات متمايز گردد، [١] مانند نماز بودن، واجب يا مستحب بودن، نماز ظهر يا عصر بودن و قصر يا تمام بودن. همچنين در صورت امكان بايد در مشخصات نيّت جزم و يقين داشته باشد. [٢]
نيّت در غير عبادات: نيّت در غير عبادات نيز آثارى دارد، مانند آنكه مسافر مسافتى را كه نماز با آن قصر مىگردد، قصد كند. با قصد مسافت و رسيدن به حدّ ترخّص (←حد ترخّص) نمازش قصر مىشود و اگر بعد از گذشتن از حد ترخص از قصد مسافت بر گردد، بايد نمازش را تمام بخواند. و مانند امين كه اگر قصد خيانت در امانت كند، در صورتى كه سبب امانت، شرعى باشد، مانند لقطه (←لقطه)، با نيّت خيانت، ضامن مىگردد و نيز مانند حيازت كنندۀ مباحات، همچون كسى كه از جنگل هيزم جمع مىكند، كه بنابر قولى، با قصد تملّك، مالك آنچه حيازت كرده مىشود (←حيازت مباحات)، همچنين مانند عقود و ايقاعات كه قصد انشاى عقد يا ايقاع در تحقق آن لازم است. [٣]
نيّت معصيت: نيّت گناه تا زمانى كه به مرحلۀ ارتكاب نرسيده، معفو و بخشوده است؛ اما اگر نيّت گناه كند و مرتكب عملى شود به گمان و قصد اينكه گناه است، سپس معلوم شود گناه نبوده است، آيا اين نيّت در ثبوت عقاب و كيفر مؤثر است يا نه؟ برخى مؤثر دانستهاند [٤]← تجرّى).
مباشرت در نيّت: نيّت، فعلِ مكلف است و نيّت ديگرى در فعل او تأثير ندارد. از اين رو، نيّت ديگرى از نيّت فاعل كفايت نمىكند، مگر در موارد خاص، مانند نيّت ولىّ از طرف كودك غير مميّز و ديوانه كه به حج برده شدهاند. [٥]