فرهنگ فقه فارسي - موسسه دائرة المعارف الفقه الاسلامي - الصفحة ١٣٧ - قاعد١٧٢٨ تَبَعيَّةُ العَمَل لِلنيَّه
انشا و اعتبار قائم به قصد انشا و اعتبار كننده است. [١]
قاعدۀ تَبَعيةُ العمل للنيه
قاعدۀ تَبَعيةُ العَمَل لِلنيه: از قواعد فقهى.
قاعدۀ فوق عبارت است از اينكه عمل در صحّت و بطلان، طاعت و معصيت و غير آن تابع نيّت است. اين قاعده بر گرفته از روايات متعدد است. [٢]برخى در مقام اهميت اين قاعده، آن را از پنج قاعدهاى شمردهاند كه بر گرداندن و تعليل همۀ احكام به آنها ممكن است. [٣]
مفاد قاعده: در روايات متعدد آمده است: عمل جز به نيّت نيست؛ اعمال بر حسب نيّات است؛ بهره هر كس آن چيزى است كه نيّت كرده است. پس هر كس براى رضاى خدا و دستيابى به آنچه نزد او است، جهاد كند، پاداش او بر خدا است؛ اما اگر براى دنيا بجنگد، همان براى او خواهد بود. [٤]
نيّت عبارت است از قصد جدّى كه شخص را به عمل تحريك كند و بر آن برانگيزاند، مانند ميل به غذاى حاضر براى انسان گرسنه كه باعث حركت كردن دستش به سمت غذا براى خوردن مىشود. [٥]
مفاد قاعده آن است كه عمل تابع نيّت است؛ بدين معنا كه تحقق عنوان و هويت عمل به نيّت است؛ از اين رو، اگر كسى قيام كند و به ركوع و سجده رود و بنشيند، بدون آنكه نيّت نماز داشته باشد، عملش نماز به شمار نمىرود يا كسى كه با همسرش با اين قصد و گمان كه اجنبيّه است آميزش كند، به تصريح برخى مرتكب حرام شده است. در مقابل، اگر كسى با زن اجنبى با اين قصد و گمان كه همسرش مىباشد، آميزش كند، گناهى بر او نيست. گاهى يك عمل بر حسب نيّت، مصداق طاعت و معصيت قرار مىگيرد، مانند زدن يتيم به قصد ادب كردن او يا به قصد آزار رساندن به وى؛ چنان كه سفر به قصد معصيت موجب تمام و به قصد طاعت يا امرى مباح موجب قصر نماز است. [٦]
[١]. القواعد الفقهية (بجنوردى) ١٣٥/٣-١٣٧
[٢]. العناوين ٤٨/٢-٤٩
[٣]. القواعد الفقهية (مكارم) ٣٧٠/٢
[٤]. القواعد الفقهية (مكارم) ٣٧٠/٢
[٥]. القواعد الفقهية (مكارم) ٣٧٠/٢
[٦]. القواعد الفقهية (بجنوردى) ١٤٥/٣
[٧].١٤٦
[٨].١٤٦
[٩]. ١٤١-١٤٥؛ القواعد الفقهية (مكارم) ٣٧١/٢ - ٣٧٣.