فرهنگ فقه فارسي - موسسه دائرة المعارف الفقه الاسلامي - الصفحة ١١٩ - قاعد١٧٢٨ انقلاب نسبت
جنبى كه در شب ماه رمضان مىخوابد و تا اذان صبح بيدار نمىشود، چند صورت دارد: يكى اينكه مىداند اگر بخوابد تا اذان صبح بيدار مىشود، و با نيّت بيدار شدن و غسل كردن مىخوابد، اما بيدار نمىشود. اين صورت خود سه فرض دارد: خواب او خواب اول باشد يا دوم و يا سوم. براى خواب اول سه دسته روايات وارد شده است. دستۀ اول مطلقا حكم به صحّت روزه مىكند، بدون قضا و كفاره. دستۀ دوم مطلقا حكم به عدم صحّت مىكند و دستۀ سوم مىگويد: در صورت عمد روزه صحيح نيست. ميان دستۀ اول و دوم، نسبت تباين است؛ اما ميان دستۀ اول و سوم، عموم و خصوص مطلق. در نتيجه با روايات دستۀ سوم، روايات دسته اول تخصيص مىخورد و حكم به صحّت روزه در صورت غير عمد مىشود. با اين تخصيص، نسبت ميان روايات دستۀ اول و دستۀ دوم عموم و خصوص مطلق مىشود و روايات دستۀ دوم به روايات دستۀ اول تخصيص مىخورد؛ نتيجۀ آن نيز عدم صحّت روزه در صورت عمد است. [١]
دليل قاعده: نظريه انقلاب نسبت بر سه محور استوار است:
الف. هر لفظى داراى سه دلالت است.
١). دلالت تصورى يا وضعى و آن عبارت است از اينكه لفظ قالب براى معنايش مىباشد و مقتضاى آن اين است كه شنونده به محض شنيدن لفظ، منتقل به معنايش مىشود. اين قسم از دلالت، متوقف بر قصد متكلم نيست؛ بلكه حتى با علم به اينكه متكلم قصد معنا را نكرده، نيز محقق مىشود.
٢. دلالت تصديقى استعمالى و آن عبارت است از ظهور كلام در اينكه متكلم در صدد تفهيم معنايى است كه هيئت تركيبى كلام بر آن دلالت دارد. اين نوع دلالت، متوقف است بر اينكه شنونده احراز كند كه متكلم در صدد بيان و تفهيم بوده و قرينهاى بر خلاف ظاهر الفاظ در كلام خود نياورده است. وجود قرينه خارجى (جدا از كلام) بر خلاف ظاهر لفظ، منافات با ظهور استعمالى ندارد.