شرح و تفسیر لغات قرآن بر اساس تفسیر نمونه - شریعتمداری، جعفر - الصفحة ٧٤٧ - نقش قلم در حيات انسانها
توجه به پيوند ويژهاى كه در ميان«گوهر»و«قلم»و«عقل»است مفهوم«اول بودن» همۀ آنها را روشن مىكند.
در ذيل حديثى كه در بالا از امام صادق(ع)نقل كرديم آمده است كه خداوند بعد از آفرينش قلم به او فرمود:بنويس.و او آنچه را بوده و خواهد بود تا روز قيامت نوشت، گرچه قلم در اين روايت اشاره به قلم تقدير و قضا و قدر است،ولى هرچه هست نقش قلم را در سرنوشت بشر و مقدرات او روشن مىسازد.
پيشوايان اسلام در احاديث متعددى به ياران خود تأكيد مىكردند كه به حافظۀ خود قناعت نكنند و احاديث اسلامى و علوم الهى را به رشتۀ تحرير درآورند و براى آيندگان به يادگار بگذارند[١].
بعضى از دانشمندان گفتهاند:البيان بيانان:بيان اللسان و بيان البنان و بيان اللسان تدرسه الاعوام و بيان الاقلام باق على مر الايّام.«بيان دو گونه است:بيان زبان و بيان قلم، بيان زبان با گذشت زمان كهنه مىشود و از بين مىرود،ولى بيان قلمها تا ابد باقى است»[٢].
و نيز گفتهاند:ان قوام امور الدّين و الدنيا بشيئين،القلم و السيف تحت القلم.
«پايۀ امور دين و دنيا بر دو چيز است:«قلم»و«شمشير»و شمشير زير پوشش قلم قرار دارد»[٣].
همين معنى را بعضى از شعراى عرب چنين به نظم آوردهاند.
كذا قضى اللّه للاقلام مذ بريت*ان السيوف لها مذ ارهفت خدم «خداوند اين گونه براى قلم از آن روز كه تراشيده شد مقدر كرده است كه شمشيرهاى تيز خدمتگزار آن باشند»(اين تعبير اشارۀ لطيفى است به تراشيدن قلم بهوسيلۀ چاقو و قرار گرفتن تيغهاى تيز در خدمت قلم از آغاز كار)[٤].
[١]وسائل الشيعه،ج ٥٦/١٨(حديث١٤/،١٦،١٧،١٨،١٩ و ٢٠).
[٢] مجمع البيان،ج ٣٣٢/١٠.
[٣] مأخذ پيشين،در همان جا.
[٤] مأخذ قبل،در همان جا.