است كه چيزى را در غير محل آن به كار برند و اگر مفسران«ظلم»را«شرك»معنى كرده‌اند به همين آيۀ مورد بحث(لقمان١٣/.)استناد جسته و آن را شاهد آورده‌اند و در حقيقت «شرك و بت‌پرستى»بزرگترين ظلم است[*].

قابل توجه اين كه در ١٥ مورد از قرآن مجيد افرادى به عنوان ظالم‌ترين و ستمكارترين مردم معرفى شده‌اند كه همه با جملۀ استفهاميه«وَ مَنْ أَظْلَمُ»يا«فَمَنْ أَظْلَمُ»(چه كسى ستمكارتر است)شروع شده است،گرچه بسيارى از اين آيات دربارۀ شرك و بت‌پرستى و انكار آيات الهى سخن مى‌گويد،يعنى ناظر به اصل توحيد است،ولى بعضى از آنها نيز دربارۀ مسائل ديگر مى‌باشد مانند آيۀ ١١٤ سورۀ بقره كه مى‌گويد:«چه كسى ستمكارتر است از آنهايى كه مانع ذكر نام خدا در مساجد شوند!»و يا مانند آيۀ ١٤٠ سورۀ بقره مى‌فرمايد:«چه كسى ستمكارتر است از آنها كه كتمان شهادت مى‌كنند!».

واژۀ«ظالم»هم كه در بسيارى از آيات قرآن آمده است معنى وسيع و گسترده‌اى دارد و تنها شامل كسانى نمى‌شود كه به ديگران ستم كرده‌اند،بلكه به كسانى كه بر خود ستم كرده‌اند،يا آنها كه در عقيدۀ خود منحرفند نيز ظالم گفته مى‌شود.

همچنين منظور از«ظلم»در جملۀ..لاٰ يَنٰالُ عَهْدِي الظّٰالِمِينَ **.تنها ستم به ديگران كردن نيست،بلكه ظُلم(در برابر عدل)در اين جا به معنى وسيع كلمه به كار رفته و نقطۀ مقابل عدالت به معنى«گذاردن هر چيز به جاى خويش»است،زيرا در همين آيه(بقره/ ١٢٤.)ابراهيم(ع)به خداوند عرض مى‌كند:از دودمان من(نيز امامانى قرار بده)خداوند در پاسخ او مى‌فرمايد:پيمان من به ستمكاران نمى‌رسد(و تنها آن دسته از فرزندان تو كه پاك و معصوم باشند شايستۀ اين مقامند).

بنابراين «ظلم»آن است كه شخص يا كار يا چيزى را در موقعيتى كه شايستۀ آن نيست قرار دهند.

از آنجا كه مقام امامت و رهبرى ظاهرى و باطنى خلق،مقام فوق‌العاده پُرمسؤوليت و

[*]وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرىٰ عَلَى اللّٰهِ كَذِباً أَوْ كَذَّبَ بِآيٰاتِهِ ...«چه كسى ستمكارتر از كسى است كه بر خدادروغ بسته(و شريك براى او قائل شده)يا آيات او را تكذيب كرده است...»انعام٢١/.

[**] «(خداوند در پاسخ تقاضاى ابراهيم فرمود)پيمان من به ستمكاران نمى‌رسد»بقره١٢٤/.