شرح و تفسیر لغات قرآن بر اساس تفسیر نمونه - شریعتمداری، جعفر - الصفحة ٤٨١ - فظّ (آل عمران١٥٩/ )
سريع مىكند كه آيۀ فوق تنها به گوشهاى از آن اشاره كرده است.
وقتى آسمان و كرات آسمانى باآنهمه عظمت نتوانند در برابر حوادث عظيم آن روز مقاومت كنند از اين انسان ضعيف و ناتوان و آسيبپذير چه كارى ساخته است؟! (ج ١٨٨/٢٥.)
ف ظ ظ
فظّ:(آل عمران١٥٩/.)[*]
به فتح اول و تشديد دوم به معنى«درشتخويى و بدخلقى »است و در لغت به معنى كسى است كه سخنانش تند و خشن است و جملۀ«غَلِيظَ الْقَلْبِ»در آيۀ مورد بحث به كسى مىگويند كه سنگدل است و عملا انعطاف و محبتى نشان نمىدهد.بنابراين،اين دو كلمه (فَظّ و غليظ القلب)گرچه هر دو به معنى خشونت است،امّا يكى غالبا در مورد خشونت در سخن و ديگرى در مورد خشونت در عمل به كار مىرود.به اين ترتيب اين كه خطاب به پيامبر(ص)مىگويد:«اگر خشن و سنگدل بودى(مردم)از اطراف تو پراكنده مىشدند» خداوند اشاره به نرمش كامل پيامبر(ص)و انعطاف او در برابر افراد نادان و گنهكار مىكند.
روشن است كه اگر پيامبر(ص)غير از اين مىكرد،زمينه براى پراكندگى مردم كاملا فراهم بود.در اين آيه به يكى از صفات مهم كه در هر رهبرى لازم است اشاره شده و آن، مسئله گذشت و نرمش و انعطاف در برابر كسانى است كه تخلفى از آنها سر زده و آنگاه پشيمان شدهاند.بديهى است شخصى كه در مقام رهبرى قرار گرفته،اگر خشن و تندخو و غير قابل انعطاف و فاقد روح گذشت باشد بزودى در برنامههاى خود مواجه با شكست
[*]فَبِمٰا رَحْمَةٍ مِنَ اللّٰهِ لِنْتَ لَهُمْ وَ لَوْ كُنْتَ فَظًّا غَلِيظَ الْقَلْبِ لاَنْفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَ ...«از پرتو رحمت الهىدر برابر آنها نرم(و مهربان)شدى و اگر خشن و سنگدل بودى از اطراف تو پراكنده مىشدند...»آل عمران١٥٩/.