شرح و تفسیر لغات قرآن بر اساس تفسیر نمونه - شریعتمداری، جعفر - الصفحة ٧١٠ - قَطِران (ابراهيم٥٠/ )
شده،به معنى مادهاى است كه از درختى به نام ابهل مىگيرند و آن را مىجوشانند تا سفت شود و به هنگام بيمارى«جرب»به بدن شتر مىمالند و معتقد بودند با سوزشى كه دارد مادّۀ بيمارى جرب را از بين مىبرد و به هر حال جسمى است سياه رنگ،بدبو و قابل اشتعال[١].
و بعضى گفتهاند:مايعى است كه به هنگام تقطير كردن زغالسنگ براى به دست آوردن گاز مخصوصى از آن به دست مىآيد و قطران نباتى،از بعضى از درختان به دست مىآيد[٢].
آيۀ مورد بحث به قسمتى از كيفرهاى سخت ستمگران و ظالمان اشاره مىكند و مىگويد:«لباسشان از قطران(مادّۀ چسبندۀ بدبوى قابل اشتعال)استسَرٰابِيلُهُمْ مِنْ قَطِرٰانٍو صورتهايشان را آتش مىپوشاند»ابراهيم٥٠/.
به هر حال مفهوم جملۀ:سَرٰابِيلُهُمْ مِنْ قَطِرٰانٍ ،اين است كه به جاى لباس،بدنهاى آنها را از نوعى مادّۀ سياه رنگ بدبوى قابل اشتعال مىپوشانند،لباسى كه هم زشت و بدمنظر است و هم بدبو،و هم خود قابل سوختن و شعلهور شدن و با داشتن اين عيوب چهارگانه بدترين لباس محسوب مىشود،چرا كه لباس را براى آن مىپوشند كه زينت باشد و هم انسان را از گرما و سرما حفظ كند.اين لباس به عكس همۀ لباسها،هم زشت است و هم سوزاننده و آتش زننده است.
اين نكته نيز قابل توجه است كه مجرمان با تلبس به لباس گناه در اين جهان هم خويشتن را در پيشگاه خدا روسياه مىكنند و تعفن گناه آنها جامعه را آلوده مىسازد و هم اعمال آنها باعث شعلهور شدن آتش فساد است و اين قطران كه در جهان ديگر لباس آنها را تشكيل مىدهد گويى تجسمى از اعمال آنان در اين جهان است.
و اگر مىبينيم در آيۀ فوق مىگويد:شعلههاى آتش،صورت آنها را مىپوشاند به اين دليل است كه وقتى لباس قطران شعلهور شد نه تنها اندام،بلكه صورتشان هم كه به قطران آلوده نيست در ميان شعلههاى آن مىسوزد.(ج ٣٨٨/١٠.)
[١]تفسير كبير فخر رازى،ج ١٤٨/١٩.
[٢] دائرةالمعارف ،فريد و جدى.