شرح و تفسیر لغات قرآن بر اساس تفسیر نمونه - شریعتمداری، جعفر - الصفحة ٤٧٣ - فضل و رحمت (يونس٥٨/ )
فضل و رحمت:(يونس٥٨/.)[*]
در اين كه ميان«فضل»و«رحمت»چه تفاوتى است در ميان مفسران گفتگو بسيار است:
الف-بعضى فضل الهى را اشاره به نعمتهاى ظاهرى،و رحمت را اشاره به نعمتهاى باطنى دانستهاند و يا به تعبير ديگر،يكى نعمت مادى و ديگرى نعمت معنوى را مىگويد (كرارا در آيات قرآن،جملۀ:وَ ابْتَغُوا مِنْفضله،يا:لِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِبه معنى تحصيل روزى و درآمد مادى آمده است).
ب-بعضى ديگر گفتهاند:فضل الهى آغاز نعمت،و رحمت او دوام نعمت است (البته با توجه به اين كه فضل به معنى بخشيدن نعمت مىباشد و با توجه به اين كه ذكر رحمت پس از آن بايد چيزى اضافه برآن بوده باشد،تفسير فوق قابل درك است)و اين كه در روايات متعددى مىخوانيم منظور از فضل الهى وجود پيامبر(ص)و نعمت نبوت،و منظور از رحمت پروردگار وجود على(ع)و نعمت ولايت است،نيز شايد اشاره به همين تفسير باشد،زيرا پيامبر(ص)سرآغاز اسلام بود و على(ع)سبب بقا و ادامۀ حيات آن شد (يكى علت محدثه و ايجادكننده و ديگرى مبقيه و بقادهنده)[١].
ج-اين احتمال نيز داده شده كه فضل اشاره به نعمت عام پروردگار به دوست و دشمن مىباشد و رحمت(با توجه به كلمۀ«للمؤمنين»كه قبل از آيه مورد بحث،به صورت قيد رحمت ذكر شده)اشاره به رحمت ويژۀ او به افراد با ايمان است.
تفسير ديگرى كه براى اين دو ذكر شده،اين است كه فضل پروردگار اشاره به مسئله ايمان،و رحمت او اشاره به قرآن مجيد است.البته غالب اين معانى با هم تضادى ندارند و ممكن است همه در مفهوم جامع فضل و رحمت جمع باشد.(ج ٣٢٢/٨-٣٢٣.)
[*]قُلْ بِفَضْلِ اللّٰهِ وَ بِرَحْمَتِهِ فَبِذٰلِكَ فَلْيَفْرَحُوا هُوَ خَيْرٌ مِمّٰا يَجْمَعُونَ.«بگو به فضل و رحمت خدابايد خوشحال شوند كه از آنچه گردآورى كردهاند بهتر است»يونس٥٨/.
[١] براى آگاهى از اين روايات به تفسير نور الثقلين،جلد ٢،صفحه ٣٠٧ و ٣٠٨ مراجعه شود.