سپس سطورى كه بر صفحۀ كاغذ ناچيز رقم زده مى‌شود،امّا در واقع اين همان چيزى است كه سرچشمۀ پيدايش تمام تمدنهاى انسانى و پيشرفت و تكامل علوم و بيدارى انديشه‌ها و افكار و شكل گرفتن مذهبها و سرچشمۀ هدايت و آگاهى بشر است.

عظمت اين سوگند هنگامى آشكارتر مى‌شود كه توجه داشته باشيم آن روزى كه اين آيات نازل گشت،نويسنده و ارباب قلمى در آن محيط وجود نداشت و اگر كسانى مختصر سواد خواندن و نوشتن را داشتند تعداد آنها در كل سرزمين مكّه كه مركز عبادى و سياسى و اقتصادى حجاز بود به بيست نفر نمى‌رسيد،آرى سوگند به قلم ياد كردن در چنين محيطى عظمت خاصى دارد.

و جالب اين كه در نخستين آياتى كه در جبل النور و غار حرا بر قلب پاك پيامبر(ص) نازل شد نيز به مقام والاى قلم اشاره شده است(سورۀ علق١/-٥).

و از همه جالب‌تر اين كه:همۀ اين سخنان از زبان كسى تراوش مى‌كند كه خودش درس نخوانده بود.

بعضى از مفسران«قلم»را در اين جا به قلمى تفسير كرده‌اند كه فرشتگان بزرگ خدا وحى آسمانى را با آن مى‌نويسند و يا نامۀ اعمال آدميان را با آن رقم مى‌زنند،ولى مسلما آيه مفهوم گسترده‌اى دارد كه اين تفسير بيان يكى از مصداقهاى آن است.

جمع«قلم»،«اقلام»است،چنان كه در آيۀ ٢٧ سورۀ لقمان مى‌خوانيم:وَ لَوْ أَنَّ مٰا فِي الْأَرْضِ مِنْ شَجَرَةٍ أَقْلاٰمٌ وَ الْبَحْرُ يَمُدُّهُ مِنْ بَعْدِهِ سَبْعَةُ أَبْحُرٍ مٰا نَفِدَتْ كَلِمٰاتُ اللّٰهِ ...«اگر آنچه روى زمين از درختان است قلم شوند و دريا براى آن مركب گردد و هفت دريا به آن افزوده شود،اينها همه تمام مى‌شوند،امّا كلمات خدا پايان نمى‌گيرد...».

از جمله نكات لطيفى كه در اين آيه به چشم مى‌خورد اين است كه«شجرة»به صورت مفرد و«اقلام»به صورت جمع آمده،تا بيانگر تعداد فراوان قلمهايى باشد كه از يك درخت با تمام ساقه و شاخه‌هايش به وجود مى‌آيد.(ج ٣٦٨/٢٤ تا ٣٧٠،ج ٧٥/١٧ و ٧٧.)

نقش قلم در حيات انسانها

از مهم‌ترين رويدادهاى زندگى بشر،پيدايش خط و راه افتادن قلم بر صفحۀ كاغذها يا