شرح و تفسیر لغات قرآن بر اساس تفسیر نمونه - شریعتمداری، جعفر - الصفحة ٦١٢ - اقرب (آل عمران١٦٧/ )
از بعضى از روايات استفاده مىشود كه حتّى امام سجاد(ع)به هنگام اسارت در شام با همين آيه به شاميان استدلال فرمود و گفت:منظور از آيۀوَ آتِ ذَا الْقُرْبىٰ حَقَّهُماييم كه خدا به پيامبرش دستور داده كه حق ما ادا شود(و اين چنين شما شاميان همۀ اين حقوق را ضايع كرديد[١]).
ولى بااينهمه،همان گونه كه در پيش گفتيم اين دو تفسير با هم منافات ندارد،همه موظفند حق ذى القربى را بپردازند،پيامبر(ص)هم كه رهبر جامعۀ اسلامى است موظف است به اين وظيفۀ بزرگ الهى عمل كند،در حقيقت اهل بيت پيامبر(ص)از روشنترين مصداقهاى ذى القُربى و شخص پيامبر(ص)از روشنترين افراد مخاطب به اين آيه است.
به همين دليل،پيامبر(ص)حق ذى القربى را كه خمس و همچنين«فدك»و مانند آن بود به آنها بخشيد،چرا كه گرفتن زكات كه در واقع از اموال عمومى محسوب مىشد براى آنها ممنوع بود.(ج ٨٧/١٢ و ٩٣ تا ٩٥.)
اقرب:(آل عمران١٦٧/.)[*]
اسم تفضيل از مادّۀ«قرب»به معنى«نزديكتر»و جمع آن«اقربون»است.آيۀ مورد بحث كه بخشى از آن در اين جا آمده اين نكته را تذكر مىدهد كه هر مصيبتى(مانند مصيبت احد)كه پيش مىآيد علاوه بر اين كه بدون علت نيست وسيلۀ آزمايشى است براى جدا كردن صفوف مجاهدان راستين از منافقان.
بطور كلى در حادثۀ احد،سه گروه مشخص در ميان مسلمانان،پيدا شدند:
گروه اول افراد معدودى بودند كه تا آخرين لحظات،پايدارى كردند و در برابر انبوه دشمنان،تا آخرين نفس ايستادگى به خرج دادند،بعضى شربت شهادت نوشيدند و بعضى جراحات سنگين برداشتند.
گروه ديگر تزلزل و اضطراب در دلهاى آنها پديد آمد و نتوانستند تا آخرين لحظه،
[١]نور الثقلين،ج ٢٥٥/٣.
[*]...هُمْ لِلْكُفْرِ يَوْمَئِذٍ أَقْرَبُ مِنْهُمْ لِلْإِيمٰانِ ...آل عمران١٦٧/.