شرح و تفسیر لغات قرآن بر اساس تفسیر نمونه - شریعتمداری، جعفر - الصفحة ٥٧١ - قَدَرَ (فجر١٦/ )
لَيْلَةِ الْقَدْرِ.«ما آن(قرآن)را در شب قدر نازل كرديم»[*].
پس از پى بردن به معانى مختلف واژۀ«قدر»،اكنون به شرح آيۀ مورد بحث(فجر/ ١٦)كه اين واژه،به معنى«تنگ گرفتن»در آن به كار رفته،مىپردازيم.
اين آيه به مسئله امتحان و آزمايش انسان كه معيار ثواب و عقاب الهى است و مهمترين مسئله زندگى انسان محسوب مىشود،مىپردازد و مىگويد:«و اما انسان،هنگامى كه پروردگارش براى امتحان،روزى را بر او تنگ بگيرد،مأيوس مىشود و مىگويد پروردگارم مرا خوار كرده است[**]»فجر١٦/.
انسان نمىداند كه آزمايش الهى گاه با نعمت است و گاه با انواع بلا،نه روى آوردن نعمت بايد مايۀ غرور شود و نه بلاها مايۀ يأس و نوميدى،ولى اين انسان كمظرفيت در هر دو حال،هدف آزمايش را فراموش مىكند،به هنگام روى آوردن نعمت چنان مىپندارد كه مقرب درگاه خدا شده و اين نعمت دليل قرب او به خداوند است و هنگامى كه خداوند براى آزمايش روزى را بر او تنگ مىگيرد نوميد مىشود و يأس سرتاپاى او را فرامىگيرد و از پروردگارش مىرنجد و ناخشنود مىشود،غافل از اين كه اينها همه وسايل آزمايش و امتحان اوست،امتحانى كه رمز پرورش و تكامل انسان،و به دنبال آن سبب استحقاق ثواب و در صورت مخالفت مايۀ استحقاق عذاب است.
اين آيه و آيۀ قبل از آن هشدار مىدهد كه نه اقبال نعمت،دليل بر تقرب به خداست و نه ادبار نعمت دليل بر دورى از حق،اينها مواد مختلف امتحان است كه خداوند طبق حكمتش هر گروهى را به چيزى آزمايش مىكند،اين انسانهاى كمظرفيتند كه گاه مغرور و گاه مأيوس مىشوند.
در آيۀ ٥١ سوره فصلت نيز آمده است[***]:«هنگامى كه نعمتى به انسان مىدهيم روى مىگرداند و با تكبر از حق دور مىشود،امّا هنگامى كه مختصر ناراحتى به او برسد پيوسته
[*]واژۀ«قدر»معانى ديگرى نيز دارد به كتاب وجوه قرآن(ابو الفضل حبيش بن ابراهيم تفليسى)رجوعفرماييد.
[**] متن آيۀ شريفه در پانوشت همين مبحث ذكر شده است.
[***]وَ إِذٰا أَنْعَمْنٰا عَلَى الْإِنْسٰانِ أَعْرَضَ وَ نَأىٰ بِجٰانِبِهِ وَ إِذٰا مَسَّهُ الشَّرُّ فَذُو دُعٰاءٍ عَرِيضٍ .فصّلت٥١/.