شرح و تفسیر لغات قرآن بر اساس تفسیر نمونه - شریعتمداری، جعفر - الصفحة ٦٦٨ - قَسَم در جمل١٧٢٨ لا١٦٤٨ اقْسمُ (قيامت١/ و ٢ )
كه نتيجۀ نهايى هر دو يكى است و آن اهميّت موضوعى است كه سوگند به خاطر آن ياد شده.
مهمّ اين است كه ببينيم در ميان اين دو سوگند(سوگند به روز قيامت و سوگند به وجدان بيدار)چه رابطهاى وجود دارد؟ حقيقت اين است كه يكى از دلايل وجود معاد،وجود«محكمۀ وجدان»در درون جان انسان است كه به هنگام انجام كار نيك روح آدمى را مملو از شادى و نشاط مىكند و از اين طريق به او پاداش مىدهد و به هنگام انجام كار زشت يا ارتكاب جنايت روح او را سخت در فشار قرار مىدهد و مجازات و شكنجه مىكند،به حدى كه گاه براى نجات از عذاب وجدان اقدام به خودكشى مىكند.
يعنى در واقع وجدان، صادركنندۀ حكم اعدام اوست كه به دست خودش اجرا مىكند.
در آيۀ ١٦ سورۀ انشقاق مىخوانيم:فَلاٰ أُقْسِمُ بِالشَّفَقِ .«سوگند به شفق».
در اين جا نيز«لا»در جملۀ فَلاٰ اقْسِمُ،همان گونه كه سابقا اشاره كرديم،زائده و براى تأكيد است،هرچند بعضى احتمال دادهاند كه براى«نفى»باشد،يعنى سوگند ياد نمىكنم،به خاطر اين كه مطلب عيان است و نيازى به سوگند ندارد و يا اين كه مطلب به قدرى مهم است كه در خور اين سوگندها نيست و يا اين كه اين امورى كه به آن سوگند ياد شده است آنقدر اهميّت دارد كه سزاوار است به آن قسم ياد نشود.
ولى معنى اوّل(زائده و تأكيد بودن)از همه مناسبتر است.
همينطور در آيۀ ٣٨ سورۀ حاقه كه مىگويد:فَلاٰ أُقْسِمُ بِمٰا تُبْصِرُونَ وَ مٰا لاٰ تُبْصِرُونَ .«سوگند مىخورم به آنچه مىبينيد و آنچه نمىبينيد».
معروف اين است كه كلمه«لا»در اين گونه موارد،زائده و براى تأكيد است،ولى همانطور كه گفته شد،بعضى«لا»را در اين جا به معنى نفى گرفتهاند،يعنى من قسم نمىخورم به اين امور،چرا كه اولا نيازى به اين سوگند نيست،ثانيا سوگند بايد به نام خدا باشد،ولى اين قول ضعيف است و مناسب همان معنى اول است و در قرآن مجيد سوگند به نام خدا و غير نام او فراوان است.(ج ٤٧٥/٢٤،ج ٢٧٤/٢٥،ج ٣١٣/٢٦.)