شرح و تفسیر لغات قرآن بر اساس تفسیر نمونه - شریعتمداری، جعفر - الصفحة ٥٩١ - مستقدمين و مستأخرين (حجر٢٤/ )
چيزى است كه انسان آن را پيش از خود مىفرستد و بعضى گفتهاند«قدم»به معناى پيشرو در شرف است،چنان كه گويند فلانى را در اسلام قدمى است يعنى تقدم دارد و قدم صدق را به شخص پيامبر(ص)و شفاعت او يا ولايت على(ع)تفسير كردهاند[*]،ولى در آيۀ مورد بحث به همان معناى اول يعنى«پاها»آمده است و اين آيه به گوشهاى از كيفر مجرمان در صحنۀ قيامت اشاره كرده،مىگويد:«مجرمان با قيافههايشان شناخته مىشوند و آنگاه آنها را با موهاى پيش سر و پاهايشان(اقدام)مىگيرند(و به دوزخ مىافكنند)»فَيُؤْخَذُ بِالنَّوٰاصِي وَ الْأَقْدٰامِالرحمن٤١/.
آرى،در آن روز گروهى داراى چهرههاى بشاش نورانى و درخشانند كه بيانگر ايمان و عمل صالح آنهاست و گروهى ديگر صورتهاى سياه و تاريك و زشت و عبوس دارند كه نشانۀ كفر و گناه آنهاست(عبس٣٩/ تا ٤١.) به هر حال،گرفتن مجرمان با موى پيش سر(نواصى)و پاها،ممكن است به معنى حقيقى آن باشد كه مأموران عذاب،اين دو را مىگيرند و آنها را از زمين بر مىدارند و با نهايت ذلت به دوزخ مىافكنند و يا كنايه از نهايت ضعف و ناتوانى آنها در چنگال مأموران عذاب الهى است كه اين گروه را با خوارى تمام به دوزخ مىبرند و چه صحنۀ دردناك و وحشتناكى است.(ج ١٥٦/٢٣-١٥٧.)
مستقدمين و مستأخرين:(حجر٢٤/.)[**]
به معنى«پيشينيان و متأخران»است و در تفسير اين آيه كه مىگويد:«ما هم پيشينيان شما را دانستيم و هم متأخران را»مفسران احتمالات زيادى دادهاند.مرحوم طبرسى در مجمع البيان شش تفسير و قرطبى هشت احتمال و ابو الفتوح رازى حدود ده احتمال ذكر كرده است،ولى بررسى دقيق آنها نشان مىدهد كه همه را مىتوان در يك تفسير واحد جمع كرد زيرا:
[*]تبيين اللغات لتبيان الآيات مادّه قدم.
[**]وَ لَقَدْ عَلِمْنَا الْمُسْتَقْدِمِينَ مِنْكُمْ وَ لَقَدْ عَلِمْنَا الْمُسْتَأْخِرِينَ .حجر٢٤/.