شرح و تفسیر لغات قرآن بر اساس تفسیر نمونه - شریعتمداری، جعفر - الصفحة ٥٠٨ - افواج (نبأ١٨/ )
به سرعت حركت مىكنند.آيۀ مورد بحث به يكى از نشانههاى رستاخيز اشاره مىكند و مىگويد:«به خاطر بياور روزى را كه ما از هر امّتى گروهى را از كسانى كه آيات ما را تكذيب مىكردند محشور مىكنيم و آنها را نگه مىداريم تا به يكديگر ملحق شوند».
از مجموع آيه چنين استفاده مىشود كه روزى فرا خواهد رسيد كه از هر قوم و جمعيّتى خداوند گروهى را محشور مىكند و آنها را براى مجازات كيفر اعمالشان آماده مىسازد.
بسيارى از بزرگان اين آيه را اشاره به مسئله رجعت و بازگشت گروهى از بدكاران و نيكوكاران به همين دنيا در آستانۀ رستاخيز مىدانند،چرا كه اگر اشاره به خود رستاخيز و قيامت باشد،تعبير به:مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ فَوْجاً.«از هر جمعيّتى،گروهى»صحيح نيست،زيرا در قيامت،همه محشور مىشوند،چنان كه قرآن در آيۀ ٤٧ سورۀ كهف مىگويد:...وَ حَشَرْنٰاهُمْ فَلَمْ نُغٰادِرْ مِنْهُمْ أَحَداً.«ما آنها را محشور مىكنيم و احدى را ترك نخواهيم گفت».
شاهد ديگر اين است كه قبل از اين آيه سخن از نشانههاى رستاخيز در پايان اين جهان بود،در آيات آينده نيز به همين موضوع اشاره مىشود؛بنابراين بعيد به نظر مىرسد كه آيات قبل و بعد از حوادث رستاخيز سخن گويد،امّا آيۀ وسط از خود رستاخيز،هماهنگى آيات ايجاب مىكند كه همه دربارۀ حوادث قبل از قيامت باشد.
ولى مفسران اهل سنّت معمولا آيه را ناظر به قيامت مىدانند و ذكر كلمۀ«فوج»را اشاره به رؤسا و سردمداران هر گروه و جمعيّت مىشمرند و در مورد ناهماهنگى آيات كه از اين تفسير بر مىخيزد گفتهاند آيات در حكم تأخير و تقديم است و گويى آيۀ ٨٣ بعد از ٨٥ قرار گرفته باشد،ولى مىدانيم هم تفسير«فوج»به معنى مزبور خلاف ظاهر است و هم تفسير ناهماهنگى آيات به تقديم و تأخير.(ج ٥٤٨/١٥-٥٤٩.)
افواج:(نبأ١٨/.)[*]
به معنى«گروهها و دستهها»و جمع«فوج»است و دربارۀ«فوج»پيش از اين سخن
[*]يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ فَتَأْتُونَ أَفْوٰاجاً.نبأ١٨/.