شرح و تفسیر لغات قرآن بر اساس تفسیر نمونه - شریعتمداری، جعفر - الصفحة ٤٢٢ - فداء (محمّد٤/ )
ديگر»است و به عبارت ديگر:«حفظ كردن خود از مصائب و مشكلات بهوسيلۀ پرداخت چيزى»است.
با اين ترتيب،مالى را كه براى آزاد كردن اسير مىدهند«فديه»مىگويند و نيز كفارهاى را كه بعضى از بيماران به جاى روزه مىدهند به اين نام ناميده مىشود.
كلمات«فَدَينا»[*]و«يَفتَدى»[**]به ترتيب در سورههاى صافات١٠٧/ و معارج/ ١١،از همين مادّۀ«فداء»گرفته شدهاند.
در اين جا با توجه به مطالب بالا سؤالى پيش مىآيد كه آيا اصولا گرفتن فداء منطقى و عادلانه است؟و به عبارت ديگر:گرفتن مبلغى در برابر آزاد ساختن اسيران چگونه با اصول عدالت سازگار است؟و آيا اين يك نوع انسانفروشى نيست؟.
با كمى دقت پاسخ اين سؤال روشن مىشود كه فداء در حقيقت يك نوع غرامت جنگى است،زيرا در هر جنگى مقدار زيادى از سرمايههاى اقتصادى و نيروى انسانى از ميان مىرود،گروهى كه بحق مىجنگند حق دارند پس از پايان جنگ،جبران خسارت خود را از دشمن بخواهند،يكى از طرق گرفتن خسارت،مسئله فداء است و با توجه به اين كه مبلغ فداء در آن روز دربارۀ اسيران ثروتمند چهار هزار درهم و دربارۀ افراد كم ثروت يك هزار درهم تعيين شده بود،معلوم مىشود كه مجموع اموالى كه از اين راه از قريش گرفته شد چندان قابل ملاحظه نبود حتّى پاسخگوى خسارتهاى مالى و انسانى كه بر سپاه اسلام وارد شده بود،محسوب نمىشد.
از اين گذشته،اموال زيادى از مسلمانان در مكّه به هنگامى كه مجبور شدند براثر فشار قريش،به مدينه هجرت كنند در دست دشمن باقى مانده بود و از اين نظر مسلمانان حق داشتند كه آن را جبران كنند.
توجه به اين نكته نيز لازم است كه گرفتن فداء جنبه الزامى ندارد و حكومت اسلامى
[*]وَ فَدَيْنٰاهُ بِذِبْحٍ عَظِيمٍ .«و بر او ذبح بزرگى فدا ساختيم»صافات١٠٧/.
[**]...يَوَدُّ الْمُجْرِمُ لَوْ يَفْتَدِي مِنْ عَذٰابِ يَوْمِئِذٍ بِبَنِيهِ .«...چنان است كه گنهكار دوست مىداردفرزندان خود را در برابر عذاب آن روز فدا كند»معارج١١/.