٣-بلا و عذاب.مانند:وَ اتَّقُوا فِتْنَةً لاٰ تُصِيبَنَّ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْكُمْ خَاصَّةً ...«از عذابى بترسيد كه به ستمگران تنها اختصاص ندارد(و آنها را كه ستم نكردند و سكوت اختيار كردند نيز شامل مى‌شود)»انفال٢٥/.

٤-شرك و بت‌پرستى و سدّ راه مؤمنان.مانند:وَ قٰاتِلُوهُمْ حَتّٰى لاٰ تَكُونَ فِتْنَةٌ وَ يَكُونَ الدِّينُ كُلُّهُ لِلّٰهِ ...«با آنها بجنگيد تا شرك و بت‌پرستى باقى نماند و دين مخصوص خدا مى‌باشد»انفال٣٩/.

٥-اضلال و گمراهى.مانند:...وَ مَنْ يُرِدِ اللّٰهُ فِتْنَتَهُ فَلَنْ تَمْلِكَ لَهُ مِنَ اللّٰهِ شَيْئاً...

«...و كسى را كه خداوند گمراه سازد(و از او سلب توفيق كند)تو قدرت در برابر آن ندارى...»مائده٤١/.

٦-سوختن در آتش.مانند:يَوْمَ هُمْ عَلَى النّٰارِ يُفْتَنُونَ .«قيامت آن روزى است كه آنها را بر آتش مى‌سوزانند.»ذاريات١٣/.

ولى بعيد نيست كه تمام اين معانى را به يك ريشه برگردانيم(همان‌طور كه غالب الفاظ مشترك چنين حالى را دارند)و آن اين كه:«فتنه»در اصل لغت كه به معنى قرار دادن طلا و نقره در زير فشار آتش است تا سره و ناسرۀ آن از هم تفكيك شود،در هر موردى كه يك نوع فشار و شدت وجود داشته باشد به كار مى‌رود،مثلا در موارد امتحان حتماً حادثۀ شديد و مشكلى به وجود مى‌آيد تا انسان امتحان شود،و عذاب نيز يك نوع شدت و فشار است،فريب نيز به همين معنى بازمى‌گردد و همچنين كفر و ايجاد مانع در راه هدايت خلق كه هركدام متضمّن يك نوع فشار و شدت است[*].(ج ١٣/٢ و ١٧-١٨،ج ٣١٨/٢٢.)

[*]دربارۀ واژۀ«فتنه»و مشتقات آن،در مجلدات مختلف تفسير نمونه به تناسب معانى آن در ذيل آياتشريفه به اختصار يا به تفصيل بحث و گفتگو شده است.شرح مذكور تا حدودى دربرگيرندۀ همان مضامين وچكيدۀ همان مطالب است.مع ذلك براى آشنايى بيشتر به معانى گسترده و وسيع اين واژه و كاربردهاىمختلف آن در صورت نياز به مجلدات زير رجوع فرماييد:ج ١٨٦/٥ و ٢٥٧-ج ١٣٠/٧،١٦٥،٢٦٦ و ٤٣٤-ج ٥٦٧/١٤-ج ٢٠٤/١٦ و ٢٠٥-ج٢٣٠/١٧-ج ٧١/١٩،١٨٢(فاتن)صافات١٦٢/-ج ١٦٧/٢١-ج ٣١٨/٢٢-ج ٥٤/٢٣ و٣٣٤-ج ٣٧٢/٢٤(مفتون)قلم٦/-ج ٣٤٤/٢٦.