شرح و تفسیر لغات قرآن بر اساس تفسیر نمونه - شریعتمداری، جعفر - الصفحة ٢٠٣ - عَقِب (زخرف٢٨/ )
را انجام مىدهند هريك عقب سر ديگرى فرامىرسند .لذا«عاقَبتُم»در آيۀ مورد بحث،به معنى پيروز شدن مسلمانان بر كفار و كيفر و مجازات آنها و ضمنا گرفتن غنايم تفسير شده است و هم به معنى«تناوب»،چرا كه يك روز نوبت كفار است و روز ديگرى نوبت به مسلمانان مىرسد و بر آنها غالب مىشوند.
اين احتمال نيز داده شده كه منظور از اين جمله رسيدن به عاقبت كار است و منظور از عاقبت كار در اين جا گرفتن غنايم جنگى است،چنان كه آيه مىفرمايد:
«اگر بعضى از همسران شما از دست شما رفتند،اسلام را رها كرده به كفّار پيوستند سپس شما در جنگى بر آنها پيروز شديد و غنايمى به دست آورديد،به كسانى كه همسران خود را از دست دادهاند همانند مهرى را كه پرداختهاند از غنايم بپردازيد».(ج ٤٢/٢٤.)
عَقِب:(زخرف٢٨/.)[*]
بر وزن«خشن»جمع آن«اعقاب»در اصل به معنى«پاشنۀ پا»است و بازگشت به روى پاشنۀ پا به معنى عقب گرد و كنايه از انحراف و بازگشت از هدف است و همان چيزى است كه امروز از آن به«ارتجاع»تعبير مىكنند،ولى بعد به صورت گسترده در فرزندان و فرزند فرزندان بهكاررفتهاست .
اين نكته قابل توجه است كه مفسران در تفسير«فى عقبه»در آيۀ مورد بحث، احتمالات متعددى دادهاند،بعضى آن را به تمام«ذريّه و دودمان ابراهيم»تا پايان جهان تفسير كردهاند و بعضى آن را مخصوص به قوم ابراهيم و امّت او دانستهاند و بعضى به آل محمّد(ص)تفسير كردهاند،امّا ظاهر اين است كه مفهوم آن وسيع و گسترده است و تمام دودمانش را تا پايان جهان شامل مىشود و تفسير به آل محمّد(ص)از قبيل بيان مصداق روشن است[**].(ج ٢٩٦/٥،ج ٤٣/٢١ و ٤٦.)
[*]وَ جَعَلَهٰا كَلِمَةً بٰاقِيَةً فِي عَقِبِهِ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ .«او(ابراهيم)كلمۀ توحيد را كلمۀ باقيه در اعقابخود قرار داد تا بهسوى خدا بازگردند»زخرف٢٨/.
[**] پيرامون واژۀ«عقب»و«اعقاب»در جلد سوم،صفحه ١١٦،ذيل آيۀ ١٤٤ سورۀ آل عمران وجلد چهاردهم،صفحۀ ٢٧٠،ذيل آيۀ ٦٦ سورۀ مؤمنون(در تفسير نمونه)بحث شده است.