شرح و تفسیر لغات قرآن بر اساس تفسیر نمونه - شریعتمداری، جعفر - الصفحة ١٩١ - تَعْضُلُوا (بقره٢٣٢/ )
مورد كسانى كه از شدت حسرت و تأسف ناراحتند به كار مىرود،چنان كه در فارسى نيز ضرب المثل است كه فلان كس«انگشت حسرت به دندان مىگزد»،ولى در عربى به جاى انگشت،دست گفته مىشود و شايد رساتر باشد،چون هميشه انسان در چنين حالاتى انگشت نمىگزد بلكه گاه پشت دست را مىگزد،مخصوصا در عربى بسيار مىشود كه همچون آيۀ مورد بحث،«يديه»يعنى هر دو دست،گفته مىشود كه شدّت تأسف و حسرت را به طرز گوياترى بيان مىكند[١].
اين كار شايد به خاطر اين باشد كه اين گونه اشخاص هنگامى كه گذشته خويش را مىنگرند خود را مقصر مىدانند و تصميم بر انتقام از خويشتن مىگيرند و اين نوعى انتقام است تا بتوانند در سايۀ آن كمى آرامش يابند.(ج ٧٠/١٥.)
عضل
تَعْضُلُوا:(بقره٢٣٢/.)[*]
از مادّۀ«عضل»به معنى«تنگ گرفتن و مانع شدن يا بازداشتن»است[**]و به همين مناسبت به كار مشكل و پيچيده«معضل»گفته مىشود.آيۀ مورد بحث مىگويد:
«هنگامى كه زنان را طلاق داديد و عدّۀ خود را به پايان رسانيدند،مانع آنها نشويد كه با همسران(سابق)خويش ازدواج كنند...»فَلاٰ تَعْضُلُوهُنَّ أَنْ يَنْكِحْنَ أَزْوٰاجَهُنَّبقره/ ٢٣٢ يعنى از ازدواج مجدّد آنها با شوهران اول ممانعت نكنيد.
زمانى زنان در زنجير اسارت جاهلى به سر مىبردند،به دنبال اين روش حتى اگر زن ازدواج رسمى هم مىكرد و سپس از همسرش جدا مىشد بازپيوستن ثانوى او بستگى به
[١]البته گاه در فارسى نيز دست به دندان گزيدن گفته مىشود،چنان كه در شعر سعدى آمدهاست:حذر كن زانچه دشمن گويد آن كن/كه بر دندان گزى دست تغابن
[*]وَ إِذٰا طَلَّقْتُمُ النِّسٰاءَ فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَلاٰ تَعْضُلُوهُنَّ أَنْ يَنْكِحْنَ أَزْوٰاجَهُنَّ ...بقره٢٣٢/.
[**] فرهنگ لاروس،ترجمۀ:المعجم العربى الحديث،ج ١٤٦٠/٢.