اسحاق (ع) \ eshāq\ ، پیامبر و نیای قوم بنی‌اسرائیل که در قرآن کریم بارها از او یاد شده است.
بنابر روایت عهد قدیم، خداوند ابراهیم خلیل‌(ع) را در ‌٩٩سالگی بشارت داد که همسرش ساره را برکت داده است و از وی پسری به او خواهد بخشید، پسری که او نیز برکت خواهد یافت و امتها از وی پدید خواهند آمد (سفر پیدایش، ١٧: ١٦-١٧). همچنین در عهد عتیق اشاره شده است که ابراهیم (ع) او را در ٨ روزگی به فرمان خداوند ختنه کرد و سپس به مناسبت از شیر گرفتن او جشنی بزرگ برپا داشت (همان، ٢١: ٤، ٨).
به روایت عهد عتیق، اسحاق در ٣٧ سالگی مادر خویش را از دست داد (همان، ٢٣: ١) و در ٤٠ سالگی ازدواج کرد (همان، ٢٥: ٢٠). برپایۀ اشارات سِفر پیدایش، زوجۀ وی، رِفقه، دختر بتوئیل، پسرِ برادر ابراهیم(ع)، بوده است (باب ٢٤؛ EJ١، ذیل «اسحاق»). ثمرۀ این پیوند پس از ٢٠ سال دو پسر توأم بود. فرزند نخست را عیسو و دیگری را که به دنبال وی به دنیا آمده بود، یعقوب نام نهادند. با گذشت زمان، عیسو صیادی ماهر، و محبوب اسحاق شد و یعقوب که مورد علاقۀ رفقه بود، به چادرنشینی (شبانی) روی آورد (سفر پیدایش، ٢٥: ٢٢، ٢٤، ٢٦-٢٨).
برپایۀ سفر پیدایش، اسحاق در اواخر عمر، درحالی‌که پیر و نابینا شده بود، بر آن شد تا یکی از فرزندانش را وصی خود سازد و این جایگاه در نهایت نصیب یعقوب شد (باب ٣٧). اسحاق پس از این وصیت، ٢٠ سال دیگر زندگی کرد و سرانجام در ١٨٠ سالگی در حبرون درگذشت (پیدایش، ٣٥: ٢٨). پسرانش، یعقوب و عیسو، او را در مقبرۀ پدرش، واقع در مَکفیله به خاک سپردند (همان، ٣٥: ٢٩، ٤٩: ٣٠-٣١؛ برای دیگر گزارشها از روایات یهودی، نک‌ : EJ ١، همان‌جا).
نام اسحاق ١٧ بار در قرآن کریم ذکر شده است. روایات اسلامی در کلیات با روایت عهد عتیق هماهنگی دارد، اگرچه برپایۀ نظر مشهور میان مسلمانان، برخلاف روایت عهد عتیق، فرزند ذبیح ابراهیم (ع)، اسماعیل (ع) بوده، در برخی از روایات، ذبیح بودن اسحاق نیز تأیید شده است (نک‌ : نحاس، ٤٣١؛ طبری، ٥١ بب‌ ؛ نیز مجاهد، ٥٤٣؛ فرزدق، ٢٨٤؛ ابن‌سلام، ١٤٧؛ ابن‌قتیبه، ٣٥؛ احمد بن حنبل، ٣٠٦-٣٠٧).
رأی غالب میان مفسران آن است که این‌گونه روایات تأثیرپذیرفته از منابع اسرائیلیات بوده است و نمی‌توان آنها را به‌عنوان روایات اصیل تلقی کرد (ثعلبی، ٩١-٩٢؛ ابن‌کثیر، ١٤٩؛ سیوطی، ١٠٥). دربارۀ سن اسحاق به هنگام درگذشت، آرای مختلفی بیان شده، ولی گفتنی است که برخی سال وفات او را برای بنی‌اسرائیل مبدأ تاریخ شمرده‌اند (نک‌ : ابن‌قتیبه، ٣٨؛ مسعودی، مروج الذهب، ٤٦-٤٧، التنبیه و الاشراف، ٢٠٨؛ ثعلبی، ١٠٢؛ نیز نک‌ : مجلسی، ١١٣).
شهرت و منزلت اسحاق در میان مسلمانان به پایه‌ای است که به موازات رسانیدن نسب عرب به اسماعیل، گاه نسب برخی از اقوام غیر عرب را به‌طور نمادین به اسحاق رسانده‌اند؛ مثلاً در سده‌های نخستین، برخی را تصور بر آن بوده است که ایرانیان نسب به او می‌برده‌اند و گاه چنین پنداشته می‌شده است که نام دیگر منوچهر ــ نیـای بزرگ ایرانیان ــ یعیش بن ویزک است و به گمان اینان، ویزک تغییر‌یافتۀ واژۀ اسحاق بوده است (نک‌ : ابن‌فقیه، ١٩٧؛ ابن‌عبدربه، ٤٠٩؛ مسعودی، همان، ١٠٨-١١٠).

مآخذ

ابن‌سلام جمحی، محمد، طبقات الشعراء، به‌کوشش یوزف هل، بیروت، ١٤٠٢ق/ ١٩٨٢م؛
ابن‌عبدربه، احمد، العقد الفرید، به‌کوشش احمد امین و دیگران، بیروت، ١٤٠٢ق/ ١٩٨٢م، ج ٣؛
ابن‌فقیه، احمد، مختصر کتاب‌البلدان، به‌کوشش دخویه، لیدن، ١٣٠٢ق/ ١٨٨٥م؛
ابن‌قتیبه، عبدالله،‌ المعارف، به‌کوشش ثروت عکاشه، قاهره، ١٣٨٨ق/ ١٩٦٩م؛
ابن‌کثیر، اسماعیل، البدایة و النهایة، بیروت، ١٤٠٨ق/ ١٩٨٨م، ج ١؛
احمد بن حنبل، مسند، قاهره، ١٣١٣ق، ج ١؛
ثعلبی، احمد بن محمد، قصص الانبیاء، قاهره، ١٣٧٤ق/ ١٩٥٥م؛
سیوطی، عبدالرحمان بن ابوبکر، الدر المنثور، بیروت، ١٤٠٣ق/ ١٩٨٣م، ج ٧؛
طبری، تفسیر، ج ٢٣؛
فرزدق، همام بن غالب، دیوان، بیروت، ١٤١٤ق/ ١٩٩٤م، ج ٢؛
مجاهد بن جبر، تفسیر مجاهد، به‌کوشش عبدالرحمان طاهر سورتی، اسلام‌آباد، ١٣٩٦ق/ ١٩٧٦م؛
مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، بیروت، ١٤٠٣ق/ ١٩٨٣م، ج ١٢؛
مسعودی، علی بن حسین، التنبیه و الاشراف، به‌کوشش دخویه، لیدن، ١٨٩٤م؛
همو، مروج الذهب، به‌کوشش محمد محیی‌الدین عبدالحمید، قاهره، ١٣٨٤ق/ ١٩٦٤م؛
نحاس، احمد، اعراب القرآن، به‌کوشش زهیر غازی زاهد، بیروت، ١٤٠٥ق/ ١٩٨٥م، ج٣؛
نیز:

EJ ١.
فرامرز حاج منوچهری (دبا)