اَرْتوفیوس [artūfiyūs]، یا اَرتوبیوس، اَرزبیوس، ارزفیوس، صورت‌یونانی نام چند شخصیت هخامنشی. این‌نام از واژۀفارسی باستان *Ardufya- و اوستایی ərəzifya- به معنی آلُه (عقاب) گرفته شده است (براندنشتاین،١٠٥؛ مایرهفر، ١٧٠). این شخصیتها عبارت‌اند از:
١. یکی از کارگزاران هخامنشی که در حدود ٥٠٠ ق‌م در تخت‌جمشید فعالیت‌داشته،و در گل‌نبشته‌های‌ایلامیِ خزانۀ تخت ـ جمشید به نام او اشاره شده است (کامرون، ٢٠٦؛ هلک، ٧٠٥).
٢. در ٤٩٨ق‌م به هنگام شورشی در ایونیه، گُرگوس، شاه سالامیس در قبرس که از متحدان هخامنشیان بود، به‌دست برادر شورشی خود اُنِسیلوس از حکومت برکنار شد. داریوش سپاهی به فرماندهی ارتوفیوس برای دفع فتنۀ انسیلوس و بازگرداندن حکومت به گرگوس به سالامیس فرستاد. ارتوفیوس و سپاهیان تحت فرمانش پس از درهم‌شکستن محاصرۀ آمانتوس به سپاهیان شورشی حمله کردند. در این نبرد ارتوفیوس به حیلۀ انسیلوس کشته شد، اما در نهایت به سبب گریختن گروهی از قبرسیان از صحنۀ جنگ، شورشیان شکست خوردند و انسیلوس کشته شد (نک‌ : هرودت، III/١٢٥-١٣٧).
٣. ارتوفیوس، پسر اردوان (به احتمال قوی برادر داریوش بزرگ) ( ایرانیکا، II/٦٦٥) و سپهسالار گَنداریان و دادیکیها (از ایالات شرقی قلمرو هخامنشی) به هنگام لشکرکشی خشیارشا به یونان (هرودت، III/٣٨١).
٤. ارتوفیوس،پسر مگابازوس و آمستریس دختر خشیارشا. او با همراهی پدرش، مگابازوس و برادرش زُپیروس بر اردشیر اول شورید. پس از دو نبرد که با پیروزی شورشیان همراه بود، بین آنان و اردشیر آشتی شد و زپیروس به آتن گریخت (هرودت، II/١٩٥)، اما ارتوفیوس در ایران ماند و در ٤٢٢ق‌م از شورش آرْسیتِس جانبداری کرد. شورشیان در چند نبرد پیروز شدند، اما سرانجام با خیانت مزدوران یونانی تسلیم شدند و به قتل رسیدند ( ایرانیکا، همانجا).

مآخذ

Brandenstein, W. and M. Mayrhofer, Handbuch des Altpersischen, Wiesbaden, ١٩٦٤;
Cameron, G. G., Persepolis Treasury Tablets, Chicago, ١٩٤٨;
Hallock, R. T., Persepolis Fortification Tablets, Chicago, ١٩٦٩;
Herodotus, The History, tr. A. D. Godley, London, ١٩٥٧;
Iranica;
Mayrhofer, M., Onomastica Persepolitana, Wien, ١٩٧٣.
کامیار عبدی