اِسپوتنیک \ [e]sputnik\ (در روسـی به معنـی هم‌سفر)، هر یک از ١٠ ماهواره‌ای که اتحاد شوروی از ١٩٥٧ تا ١٩٦١م/ ١٣٣٦-١٣٣٩ش به فضا پرتاب کرد. اسپوتنیکِ ١، نخستین ماهواره‌ای که انسان به فضا فرستاد، در ٤ اکتبر ١٩٥٧م/ ١٢ مهر ١٣٣٦ش پرتاب شد و عصر فضا را آغاز کرد. نام رسمی این ماهواره «ایسکوستوِنْیی سپوتنیک زِملی»، به‌معنی «هم‌سفر مصنوعی زمین» بود.

هدف برنامۀ اسپوتنیک بررسی لایه‌های بالایی جوّ، آزمایش زنده ماندن جانوران در پروازهای فضایی، و آزمودن فنّاوری موشکی شوروی بود. اسپوتنیک ١ سرنشینی نداشت. این ماهواره کپسولی کروی به قطر ٦٠ سانتی‌متر و وزن ٨٤ کیلوگرم بود که ٤ آنتن به طول ٥/ ٢ تا ٣ متر به آن وصل شده بود. اسپوتنیک ١ در ارتفاع ٢٢٨ تا ٩٤٧ کیلومتری از سطح زمین حرکت می‌کرد و هر ٩٦ دقیقه یک بار زمین را دور می‌زد و تا خالی شدن باتریهای فرستنده‌اش، به فرستادن اطلاعات مشغول بود. این ماهواره نزدیک به ٣ ماه پس از پرتاب، در اوایل ١٩٥٨م فرو افتاد و در جوّ زمین سوخت. ٩ اسپوتنیک دیگر نیز به فضا پرتاب شدند و در آنها آزمایشهایی روی گونه‌های مختلف جانوران برای آزمون دستگاههای حفظ حیات صورت پذیرفت. این ماهواره‌ها روشهای بازگشت به جوّ زمین را نیز آزمودند و دربارۀ دماها، فشارها، ذرات، تابش و میدانهای مغناطیسی فضا اطلاعاتی فراهم آوردند.
اسپوتنیک ٢ در نوامبر ١٩٥٧ به فضا پرتاب شد. این ماهوارۀ مخروطی‌شکل ٥٠٨ کیلوگرم وزن داشت و یک سگ هم سرنشین آن بود. این سگ ماده، که لایکا نام داشت، نخستین جانداری بود که به فضا فرستاده شد و خیلی زود، بسیار پیش از آنکه ذخیرۀ اکسیژن ماهواره پایان یابد، از ترس و حرارت بالا جان سپرد.
فرستاده شدن اسپوتنیک ١ و ٢ ایالات متحدۀ آمریکا را برآن داشت تا در برنامه‌های فضایی سرمایه‌گذاری بیشتری کند و این آغاز مسابقۀ فضایی میان دو کشور بود. آمریکا نخستین ماهوارۀ خود را که اِکسپلورِر ١ (کاوشگر ١) نام داشت و وزن آن تنها ١٤ کیلوگرم بود، در ژانویۀ ١٩٥٨ به فضا فرستاد. شوروی ٣ ماه بعد پاسخ آن را با پرتاب اسپوتنیک ٣ داد که ٣/ ١ تُن وزن داشت. این ماهواره نخستین آزمایشگاه فضایی را در خود داشت که برای فراهم آوردن برق موردنیاز آن، برای نخستین بار از نیروی خورشید بهره برده شد.
به سبب تمرکز شوروی بر طرح پرتاب فضاپیما به ماه، از ١٩٥٨ تا ١٩٥٩م در برنامۀ اسپوتنیک وقفه افتاد، اما از ١٩٦٠ تا ١٩٦١م، نخست اسپوتنیک ٤، و سپس اسپوتنیکهای ٥ تا ١٠ که هر یک چند تُن وزن داشتند، به فضا پرتاب شدند. پرتاب این ماهواره‌ها پیش‌زمینۀ پرتاب فضاپیمای وُستوک شد که در ١٩٦١م، نخستین انسان را به فضا برد. پس از پرتاب اسپوتنیک ١٠، پرتاب رشته‌فضاپیماهای کُسموس جانشین برنامۀ اسپوتنیک شد.
برنامۀ اسپوتنیک افزون بر اینکه مسابقۀ فضایی را آغاز کرد، هشداری نظامی هم بود. موشکهای بالستیک قاره‌پیمایی که برای پرتاب این ماهواره‌ها به کار می‌رفتند، می‌توانستند در کمتر از یک ساعت به آمریکا برسند، یعنی بسیار زودتر از هواپیماهای بمب‌افکن پیشین. آیزنهاور، رئیس جمهور آمریکا، در واکنش به این برنامه، در ١٩٥٨م قانونی را امضا کرد که به پدید آمدن سازمان ناسا انجامید.

مآخذ

CE, ٦th edition (under «satellite, artificial»);
EB, ٢٠٠٨;
ME, ٢٠٠٨;
MEL.
بخش تاریخ علوم