افاميا \afāmiyā\، شهری باستانی‌ در غرب‌ سوريه‌. این شهر به‌ فرمان‌ سلوكوس‌ نيكاتور (فاتح‌)، بنيادگذار سلسلۀ سلوكی‌ (حك‌ ٣١٢-٢٨٠ ق‌م‌)، به‌ نام‌ همسر ايرانی‌اش اَپَما، در ساحل‌ راست‌ رود اُرُنتِس‌ (نهرالعاصی‌)، ميان‌ حمص‌ و انطاكيه‌، به‌صورت‌ دژی مستحكم‌ سـاخته‌ شده‌ بود (ماير، ٤٧؛ نك‌ : اشپيگل‌، III / ٢٥؛ قس‌: استرابن‌، كتاب‌ XII، ٨:١٥).
افاميا‌ در گذرگاه‌ اصلی‌ فرات‌، در نزديكی‌ زُگما، با پايگاه‌ نظامی‌ بزرگی‌ كه‌ برای آموزشهای جنگی‌ و فرماندهی‌ نظامی‌ داشت‌، مركز قدرت‌ سلوكيه‌ بود (همو، كتاب‌، XVI، ٢:١٠؛ ماير، ٣٠) و در زمان‌ شكوفايی‌ خود ١١٧ هزار تن جمعيت‌ داشت ( پاولی‌، I(٢) / ٢٦٦٣-٢٦٦٤). افامیا بارها در نتیجۀ زلزله‌ دچار آسیب شد (استرابن،‌ كتاب‌ XII، ٨:١٨؛ تاسيت، كتاب XII،‌ بند ٥٨) و در جنگهای ساسانيان‌ و روميان‌، حاکمیت آن میان دو طرف دست به دست شد. خسرو انوشيروان‌ (٥٣١- ٥٧٩ م‌) در ٥٤٠ م‌، پس ‌از تصرف‌ شهر و کسب‌ غنايم‌ بسيار، افامیا را ترك‌ كرد (پروكوپيوس‌، كتاب‌ II، فصل‌ ١١). انوشيروان‌ نیز در ٥٧٣ م‌ در جنگ با روميان‌، افاميا را ويران‌ كرد و به‌ آتش‌ كشيد (اشپيگل‌، III / ٤٥٦-٤٥٧؛ نیز نک‌ : يعقوبی‌، ١ / ١٦٤-١٦٥؛ طبری، ٢ / ١٤٩). در حملۀ خسرو پرويز (٥٩٠- ٦٢٨ م‌) به افاميا، این شهر‌ در آتش‌ سوخت‌ و به‌كلی‌ ويران‌ شد (پاولی‌، I(٢) / ٢٦٦٤). به‌رغم‌ اين‌ ويرانی‌، قرنها نام‌ افاميا‌ در سرزمينهای مرزی جهان‌ اسلام‌ و روم‌، شناخته‌شده‌ بود. در ٥٠٠ ق / ١١٠٧‌ م، با افول‌ قدرت‌ سلجوقيان‌، اسماعيليان‌ الموت كه‌ افاميا را پايگاه‌ مناسبی‌ برای خود می‌دانستند، ارگ‌ شهر را تصرف‌ كردند و خلف‌ بن‌ ملاعب‌، حاكم‌ شيعی‌مذهب‌ افاميا را كه‌ از ٤٨٩ ق از سوی فاطميان‌ مصر حكومت‌ می‌كرد، كشتند (ابن‌قلانسی‌، ١٤٩-١٥٠؛ ابن‌اثير، ١٠ / ٤٠٨؛ لويس‌، ١٤٦-١٤٧). پس‌از چندی تانكرد، شاه‌ سيسيل‌ و امير صليبی‌ انطاكيه‌، به‌ تحريك‌ مصبح‌، پسر ملاعب‌، افاميا را تصرف‌ كرد و حكومت‌ آن‌ را به‌ يكی‌ از فرنگان‌ سپرد. افاميا سرانجام در نتیجۀ جنگهای صليبی‌ و زلزلۀ شديد سال ٥٤٧ ق / ١١٥٢ م، به‌كلی‌ ويران‌ گشت‌ و اهميت‌ خود را از دست‌ داد. امروزه روستای کوچکی به نام قلعةالمضیق در كنار خرابه‌های شهر تاريخی‌ افامیا بر جای مانده است ( پاولی‌، همانجا).

مآخذ

ابن‌اثير، الكامل؛
ابن‌قلانسی‌، حمزه‌، ذيل‌ تاريخ‌ دمشق‌، بيروت‌، ١٩٠٨ م؛
طبری، تاريخ‌؛
لويس‌، برنارد، فدایيان‌ اسماعيلی‌، ترجمۀ فريدون‌ بدره‌ای، تهران‌، ١٣٤٨ ش؛
يعقوبی‌، احمد، تاريخ‌، بيروت‌، ١٣٧٩ ق / ١٩٦٠ م؛
نيز:

Meyer, E., «Blüte und Niedergang», Der Hellenismus in Mittelasien, ed. F. Altheim and J. Rehork, Darmstadt, ١٩٦٩;
Pauly ;
Procopius, History of the Wars, tr. H. B. Dewing, London, ١٩٥٤;
Spiegel, F., Erānische Altertumskunde, Amsterdam, ١٩٧١;
Strabo, The Geography, tr. H. L. Jones, London, ١٩٦٩;
Tacitus, The Annals, tr. J. Jackson, London, ١٩٧٠.
پرويز رجبی (دبا)