آرْیَنْ‌شَهْر [āryan šahr]، شهری در شهرستان قائنات(استان خراسان جنوبی). این شهر با ٦٤٠‘١ متر ارتفاع، در °٣٣ و ´٢٠ عرض شمالی و °٥٩ و ´١٤ طول شرقی و ٤٨ کیلومتری جنوب شهر قـایـن در کنـار جـادۀ آسفـالتـۀ قـاین ـ بیـرجند قـرار دارد ( فـرهنگ جغـرافیـایی آبـادیهـا...، ٩٢؛ آدامک، II/ ٥٩٩).
نام کهن آرین‌شهر، سِده و سبب نام‌گذاری آن، تشکیل این روستا از ٣ ده بوده است (طرح مطالعاتی...، ٤٥؛ نیز نک‌ : مک ـ گرگور، ١/ ١٥٤).
موقعیت آرین‌شهرْ دشتی، و آب و هوای آن معتدلِ خشک است ( فرهنگ جغرافیایی آبادیها، همانجا؛ فرهنگ جغرافیایی ایران، ٢٠٩). کوه سرگدار (سرگذار) در شمال این شهر واقع است (جعفری، ٣١٢؛ نیز نک‌ : فرهنگ جغرافیایی کوهها، ٤/ ٩٦). رودخانۀ سده یا کال سده با سرچشمه گرفتن از این کوه و کوه سرسخت، از دو کیلومتری جنوب غربی آن می‌گذرد و به دق محمدآباد می‌ریزد (افشین، ٢/ ٢٨٥؛ نیز نک‌ : فرهنگ جغرافیایی آبادیها، همانجا).
جمعیت آرین شهر که در اواخر دهۀ ١٣٢٠ش، ٥٩٠‘١ تن بود (فرهنگ جغرافیایی ایران، همانجا)، در ١٣٧٥ش، به ٥٤٤‘٢ تن (٥٩٧ خانوار) افزایش یافت (سرشماری...، ٢٢).
فعالیت اصلی ساکنان آرین شهر کشاورزی، و مهم‌ترین فرآورده‌های آن غلات، چغندر قند و‌ زعفران است. آب موردنیاز پیش از این از قنات، و اکنون از چاه عمیق و نیمه عمیق تأمین می‌گردد ( فرهنگ جغرافیایی آبادیها، همانجا؛ نیز نک‌ : طرح مطالعاتی،٤٤). قالیچه و فرش‌بافی(با نقش گل‌خشتی و گل‌ستاره) نیز رواج دارد. این آبادی درگذشته یکی از مراکز عمدۀ تولید قالیچه در خراسان به شمار می‌رفت ( فرهنگ جغرافیایی آبادیها، مک‌گرگور، همانجاها؛ آدامک، II/ ٦٦٠؛ طرح مطالعاتی، ٤٥).
ساکنان آن شیعی‌مذهب هستند و به زبان فارسی سخن می‌گویند. گفته می‌شود که مردم آنجا پیش از این شیعۀ اسماعیلی بودند و در امور مذهبی از آقاخان محلاتی، رهبر اسماعیلیان پیروی می‌کردند (میرنیا، ١٦٨).
آرین شهر بر اساس شواهد از آبادیهای بسیار کهن ناحیۀ قائنات به‌شمارمی‌رود که قدمتی حدود٥٠٠ سال دارد؛آثار برجای مانده، نظیر قلعه (واقع در جنوب غربی) و رباط یا کاروانسرا (در هستۀ مرکزی شهر)، بیانگر این ادعا ست (طرح مطالعاتی، ٤٥، ٥٩، ٦٠؛ مک‌گرگور، همانجا؛ آدامک، همانجا). آرین شهر مرکز بخش سده است (نک‌ : نشریه...، ذیل خراسان جنوبی).

مآخذ

افشین، یدالله، رودخانه‌های ایران، تهران، ١٣٧٣ش؛
جعفری، عباس، کوهها و کوه‌نامۀ ایران، تهران، ١٣٦٨ش؛
سرشماری عمومی نفوس و مسکن (١٣٧٥ش)، شناسنامۀ آبادیهای کشور، شهرستان قائنات، تهران، ١٣٧٦ش؛
طرح مطالعاتی بهسازی روستای سده، واحد بهسازی جهاد سازندگی قائن، ١٣٦٦ش؛
فرهنگ جغرافیایی آبادیهای کشور (قائن)، ادارۀ جغرافیایی ارتش، تهران، ١٣٦٣ش، شم‌ ٦٥؛
فرهنگ جغرافیایی ایران (آبادیها)، استان نهم، دایرۀ جغرافیایی ستاد ارتش، تهران، ١٣٢٩ش؛
فرهنگ جغرافیایی کوههای کشور، سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، تهران، ١٣٧٩ش؛
مک‌گرگور، چ. م.، شرح سفری به ایالت خراسان و شمال غربی افغانستان، ترجمۀ مجید مهدی‌زاده، مشهد، ١٣٦٦ش؛
میرنیا، علی، پژوهشی در شناخت ایل و طایفه‌های عشایری خراسان، تهران، ١٣٦٩ش؛
نشریۀ عناصر و واحدهای تقسیمات کشوری، وزارت کشور، تهران، ١٣٨٥ش؛
نیز:

Adamec, L. W., Meshed and Northeastern Iran, Graz, ١٩٨١.
اسماعیل جعفری