اِستامبولیسکی \ [e]stāmboliski\ (بلغاری: استامبولییْسکی)، آلِکساندِر (١٨٧٩-١٩٢٣م/ ١٢٥٧-١٣٠٢ش)، دولتمرد بلغار و رهبر حزب هوادار اصلاحات ارضی بلغارستان. او در جنگ جهانی اول با فردیناند، شاه بلغارستان، که طرف‌دار آلمان بود، مخالفت کرد و به طرف‌داری از متفقین پرداخت. مخالفتش با وارد شدن بلغارستان به جنگ جهانی اول، به زندانی شدن او از ١٩١٥ تا ١٩١٨م انجامید، اما در دولت اصلاح‌طلبِ پس از جنگ به نخست‌وزیری رسید (١٩١٩-١٩٢٣م).

استامبولیسکی پس از تحصیل در دانشکدۀ کشاورزی در آلمان، به روزنامه‌نگاری روی آورد و در ١٩٠٢م سردبیر ارگان انجمن نوبنیاد طرف‌دار اصلاحات ارضی شد. او همواره از منافع دهقانان حمایت می‌کرد و در ١٩٠٨م به‌عنوان رئیس اتحادیۀ طرف‌دار اصلاحات ارضی (حزب دهقانان) وارد مجلس ملی شد. درگیریهای پیاپیش با شاه فردیناند سرانجام در ١٩١٥م هنگامی به اوج رسید که بلغارستان بر آن شد که در جنگ جهانی اول، به‌سود آلمان وارد جنگ شود.
استامبولیسکی که روسیه را آزادکنندۀ اسلاوها می‌انگاشت، طرف‌دار متفقین بود و شخص شاه را تهدید می‌کرد. او محاکمۀ نظامی و محکوم به حبس ابد شد، اما در سپتامبر ١٩١٨ آزاد گردید. پس از آنکه قیامی به رهبری او صورت پذیرفت، فردیناند ناگزیر از سلطنت کناره گرفت و در بلغارستان جمهوری اعلام شد. با اینکه استامبولیسکی شکست خورد و با پادشاهی بوریس، پسر فردیناند، سلطنت بار دیگر برقرار گردید، او در ژانویۀ ١٩١٩ عضو کابینه شد و در اکتبر همان سال به نخست‌وزیری رسید. او پیمان نویی را امضا کرد (٢٧ نوامبر ١٩١٩) که به‌موجب آن، وسعت سرزمین بلغارستان به‌میزان چشمگیری کاهش یافت؛ ولی به‌رغم این عملِ مردم‌ناپسندانه، حزب او در انتخابات مارس ١٩٢٠ بیشترین رأی را به دست آورد.
رژیم استامبولیسکی، که گرایش ضد شهری و ضد صنعتی شدیدی داشت، زمین را میان دهقانان، که ٨٠٪ جمعیت بلغارستان را تشکیل می‌دادند، تقسیم کرد. دولت او نظام قضایی کشور را نیز اصلاح کرد و دستیابی به آن را برای مردم عادی آسان‌تر و ارزان‌تر ساخت و از تشکیل تعاونیهای کشاورزی، حق رأی برای همه و افزایش خودگردانی محلی حمایت کرد.
استامبولیسکی شرایط پیمان نویی را موبه‌مو به اجرا درآورد و در برابر، غرامتهای جنگی بلغارستان تخفیف یافت. او به امید ایجاد «بین‌الملل سبز» (در مقابل «بین‌الملل سرخ» کمونیستها)، با رهبران دهقانان لهستان و چکسلواکی روابطی برقرار کرد، اما این نهضت هیچ‌گاه امیدهای او را برآورده نساخت. استامبولیسکی با انعقاد پیمان نیش (١٩٢٢م) روابط بلغارستان و یوگسلاوی را بهبود بخشید و امیدوار بود فدراسیونی از اسلاوهای جنوبی تشکیل دهد. او در انتخابات ١٩٢٣م با اکثریت قاطع آراء پیروز شد، اما سیاستهای داخلی، گرایشهای صلح‌جویانه، آشتی با یوگسلاوی و طرف‌داری او از نیروی شبه‌نظامی، موجب روی‌گردانی ارتش از وی شد. در ٩ ژوئن ١٩٢٣ که حکومت استامبولیسکی با کودتای نظامی سرنگون شد، او را نزدیک دهکده‌اش دستگیر، و اعدام کردند.

مآخذ

EA, ٢٠٠٦;
EB, ٢٠٠٨.
بخش مفاهیم جدید و عناوین ویژه