این منطقه با حدود ٤٧١‘١٤ کم‌ ٢ وسعت قسمتی از کردستان عراق به شمار می‌رود که نیمۀ شمالی آن کوهستانی است و قسمتهای جنوبی آن به سوی دشت سیلابی رودخانۀ دجله کشیده شده است. دشت اربیل قسمتی از شمال منطقۀ نسبتاً وسیع واقع میان دو رودخانۀ زاب بزرگ و زاب کوچک به شمار می‌رود. دو رشته‌کوه «حب‌السلطان» و «سفین» آن را از دشت رواندوز جدا می‌سازد. ارتفاع دشت اربیل از سطح دریا، در شرق میان ٤٨٠ تا ٥٥٠ متر، و در غرب حدود ٣٠٠ متر است.
رودخانۀ زاب کوچک و رود آلتون‌کوپری و همچنین رودخانه‌های کوچک بسیاری در این دشت جاری است که بیشتر فصلی هستند. دشت اربیل دارای آب‌و‌هوای استپی است و مقدار بارش آن به طور متوسط به ٤٥٥ میلی‌متر در سال می‌رسد. ناحیۀ اربیل از هزارۀ ٣ق‌م مسکون بوده است. آثاری از اجتماعهای کوچـک کشاورزی در تپه‌هـای واقع در نزدیکی مسیر اربیـل ـ کرکوک یافت شـده است که نشان‌دهندۀ روندهای گذر از دورۀ میان‌سنگی (مزولیتیک) به نوسنگی (نئولیتیک) است.
اسکندر مقدونی در ٣٣١ ق‌م برای دست‌یافتن به سرزمینهای شرق، در این ناحیه به نبرد با داریوش سوم پرداخت. در این جنگ، سپاه داریوش در آبادی بزرگی به نام گاوگمل (گوگمل) در نزدیکی رود بومُدوس، حدود ٧٥ میلی (٦٠٠ اِستاد) اربیل شکست خورد. این ناحیه در دورۀ اشکانیان به آدیابنه شهرت یافت و از نواحی کوچک قلمرو اشکانیان به شمار می‌رفت. در طول سدۀ ٣م، با گسترش مسیحیت در بین‌النهرین اربیل به عنوان مرکز آدیابنه، به صورت اسقف‌نشین درآمد. کاراکالا، امپراتور روم در ٢١٦م ضمن تصرف این ناحیه، مقبره‌های پادشاهان محلی و بزرگان اشکانی در آنجا را ویران ساخت.
امروزه منطقۀ اربیل از مناطق کردنشین است که در ١٩٧٠م توسط حکومت عراق، خودمختاری نسبی یافت. البته خودمختاری مناطقِ کردنشین در ١٣٥٢ش/١٩٧٤م توسط حکومت مرکزی عراق رسماً اعلام شد. جمعیت این ناحیه در ١٣٦٦ش/ ١٩٨٧م، به ٧٤٣ هزار نفر رسید که از آن میان ٤٧٥ هزار نفر در نقاط شهری و بقیه در نقاط روستایی زندگی می‌کردند.
اقتصاد اربیل بیشتر مبتنی بر فعالیتهای‌ کشاورزی است و زراعت و دامداری پیشۀ اصلی مردم به شمار می‌رود. در اواسط سدۀ ٢٠م، کشف منابع نفت در منطقه بر اهمیت آن افزود.

شهر اربیل

این شهر در ٨٠ کیلومتری شرق موصل و جنوب رودخانۀ زاب بزرگ در°٣٦ و´١٢ عرض شمالی و °٤٤ و ´١ طول شرقی و در ارتفاع ٤٥٠متری از سطح دریا قرار گرفته، و مرکز منطقۀ خودمختار اربیل است.
اربیل را کهن‌ترین شهری دانسته‌اند که از هزارۀ ٣ق‌م تاکنون برجای مانده است. اربیل ظاهراً در ٢٢٠٠ق‌م توسط سومریان برپاشده، و سپس به آشوریان رسیده است. این شهر در دورۀ آشوریان بـه عنـوان محـل نگهداری الاهۀ ایشتَر ــ الاهـۀ عشق و محبت و خدای حیات و عالم طبیعت و مایۀ ازدیاد نسل گیاهان و جانوران و آدمیان ــ که بیشتر به عنوان «بانوی اربیل» به‌ویژه در سنگ‌نبشته‌های سناخریب (٧٠٤-٦٨١ ق‌م) و آشوربانیپال (٦٦٨-٦٢٧ق‌م) از آن یاد شده، شهرت داشته است. از این‌رو، این شهر را یکی از ٤ شهر مهم آشور و پایتخت مذهبی آنان دانسته‌اند.
شهر اربیل در ٥٤٧ق‌م، به دست کورش هخامنشی افتاد. این شهر با قرار گرفتن بر سر راه شبکۀ مهم ارتباطی که داریوش اول هخامنشی ایجاد کرده بود، به صورت مرکز ارتباط و حوزۀ تولیدی مهم منطقه‌ای درآمد و تا پیش از دورۀ ساسانی همچنان موقعیت خود را حفظ کرد. این شهر به سبب مرکزیتی که داشت، همیشه در معرض لشکرکشیها و جنگهای گوناگون قرار داشته است. در دورۀ مغولان، اربیل مانند بسیاری از شهرهای دیگر منطقه، صدمات فراوانی دید و شکوه گذشتۀ خود را تا حد زیادی از دست داد. شهر جدید اربیل ظاهراً بر روی شهر کهن برپا شده است.
از آثار عمدۀ شهر اربیل قلعۀ بزرگ آن است که بر فراز تپه‌ای دست‌ساز در مرکز شهر قرار دارد. اربیل از جمله شهرهای عراق است که در ترکیب جمعیتی آن عنصر ترکمن نیز حضور دارد. جمعیت شهر در ١٩٨٥م، ٩٠٣‘ ٣٣٣ نفر بود. شهر اربیل مرکز بازرگانی و ارتباطی ناحیۀ اربیل به شمار می‌رود و مساجد و بازارهایی در بخش کهن آن قرار دارد.
جمع‌ (برآورد ٢٠٠٦م): ٩٣٦‘٩٦٢ تن.*

مآخذ

ابن‌اثیر، الکامل؛
ابن خردادبه، عبیدالله، المسالک و الممالک، به کوشش دخویه، لیدن، ١٨٨٩م؛
ابن‌خلکان، وفیات؛
ابن‌شداد، محمد، الاعلاق الخطیرة، به کوشش یحیى عباره، دمشق، ١٩٧٨م؛
ابن‌طقطقى، محمد، الفخری، شالون، ١٨٩٤م؛
ابن‌فوطی، عبدالرزاق، الحوادث الجامعة، بغداد، ١٣٥١ق؛
آل‌فرعون، فریق مزهر، الحقائق الناصعة، بغداد، ١٣٧١ق/١٩٥٢م؛
پیرنیا، حسن، ایران باستان، تهران، دنیای کتاب؛
پیگولوسکایا، ن.، شهرهای ایران، ترجمۀ عنایت‌الله رضا، تهران، ١٣٦٩ش؛
حمدالله مستوفی، نزهة‌القلوب، به کوشش لسترنج، لیدن، ١٣٣١ق/١٩١٣م؛
حموی، محمد، التاریخ المنصوری، به کوشش ابوالعید دودو، دمشق، ١٤٠١ق/ ١٩٨١م؛
خلف، جاسم محمد، محاضرات فی جغرافیة العراق الطبیعیة...، جامعة الدول العربیه، ١٩٦١م؛
درویش، محمود فهمی و دیگران، دلیل الجمهوریة العراقیة، بغداد، ١٣٨٠ق/١٩٦٠م؛
دفتر، محمدهادی و عبدالله حسن، العراق الشمالی، بغداد، ١٣٧٤ق/ ١٩٥٥م؛
دمشقی، محمد، نخبة‌الدهر، لایپزیگ، ١٩٢٣م؛
سبط ابن‌جوزی، یوسف، مرآة‌الزمان، به کوشش علی سویم، آنکارا، ١٩٦٨م؛
شی‌یرا، ادوارد، الواح بابل، ترجمۀ علی‌اصغر حکمت، تهران، ١٣٤٨ش؛
‌ عینی، محمود، عقد الجمان فی تاریخ اهل الزمان، به کوشش محمد محمدامین، قاهره، ١٤٠٨ق/ ١٩٨٨م؛
قزوینی، زکریا، آثـار البلاد، بیروت، دارصادر؛
گلـزاری، مسعود،کرمانشاهـان ـ کردستان، تهران، ١٣٥٧ش؛
نصار، حسین، مقدمه و حاشیه بر النجوم الزاهرة، قاهره، ١٩٧٠م؛
یاقوت، بلدان؛
نیز:

Americana;
Arrian, Anabasis Alexandri, tr. P. A. Brunt, London, ١٩٧٦;
id, The Campaigns of Alexander¸ tr, Aubrey de Sélincourt, London, ١٩٧٨;
Britannica;
Buckingham, J. S., Travels in Mesopotamia, London, ١٨٢٧;
Cassin, E. et al, Die altorientalischen Reiche I, Frankfurt, ١٩٨٦;
Dandamaev, M. A., A Political History of the Achaemenid Empire, Leiden, ١٩٨٩;
Fiey, J. M., Assyrie chrétienne, Beirut, ١٩٦٥;
GAL;
GSE;
Iranica;
Judaica ;
Labourt , J., Le Christianisme dans l’empire Perse, Paris, ١٩٠٤;
Metz, H. C., Iraq, a Country Study, Washington, ١٩٩٠;
Pauly ;
Rassam, H., Asshur and the Land of Nimrod, New York, ١٩٧١;
Roux, G., Ancient Iraq, London, ١٩٧٧;
Schwarz, P., Iran Mittelalter, Leipzig, ١٩٢٥;
Stein, A., «Notes on Alexander’s Crossing of the Tigris and the Battle of Arbela», The Geographical Journal, London, ١٩٤٢, vol. XCIX.
عباس سعیدی