آق‌اولی \āq-evlī\، فرج‌الله (١٢٦٦-١٣٥٣ ش)، از صاحب ـ منصبان نظامی و اداری، وزیر و از مدیران فرهنگی.
او در اصفهان زاده شد و در مدرسۀ آمریکاییها و مدرسۀ افسری ژاندارمری تحصیل کرد (مشار، ٤ / ٨٠٣). در ١٢٩٠ ش، با درجۀ ستوان‌یکمی، به استخدام ژاندارمری خزانه (به سرپرستی مورگان شوستر) درآمد و پس از انحلال این نیرو، وارد تشکیلات ژاندارمری شد (استفانی، ٤٢؛ افسر، ٣٣؛ عاقلی، شرح ... ، ١ / ٢٥).
او فرماندهی گروهان ژاندارمری قم، فرماندهی مدرسۀ تعلیماتی قزوین، گردان اراک و فرماندهی ژاندارمری گرگان و مازندران را عهده‌دار بود (همانجا؛ مشار، ٤ / ٨٠٢؛ افسر، ٥٦-٥٧، ١١٧). پس از تشکیل ارتش جدید در ١٣٠٠ ش (نک‌ : ایرانیکا)، ژاندارمری منحل، و در ارتش ادغام شد. آق‌اولی در همان سال با درجۀ سرهنگی به ریاست ارکان حرب لشکر غرب منصوب (امیر‌احمدی، ١ / ١٨٩)، و در ١٣٠٥ ش، به ریاست ادارۀ نظام‌وظیفه انتخاب شد (صفایی، ٣٠). از بهمن ١٣٠٦ با درجۀ سرتیپی، به مدت ٣ سال حکومت خوزستان را بر عهده داشت (عاقلی، روزشمار ... ، ١ / ١٦٢؛ استفانی، ٢٣٧)، اما مغضوب رضا شاه قرار گرفت، و مدتی نیز زندانی شد (امیراحمدی، ١ / ٤٠١).
آق‌اولی در ١٣١١ ش به ریاست ادارۀ احصائیه و سجل احوال، و در ١٣٢٠ ش به ریاست امنیۀ کل کشور منصوب شد؛ در دورۀ ریاست او نام این قوه به ژاندارمری کل کشور تغییر داده شد. او در همین سمت به درجۀ سرلشکری ارتقا یافت (افسر، ٣٤٤؛ عاقلی، شرح، همانجا، روزشمار، ١ / ١٨٧).
در دورۀ اشغال ایران در جنگ جهانی دوم، آق‌اولی را به اتهام همکاری با آلمانیها، در ١٣٢٢ ش، بازداشت کردند (همو، خاطرات ... ، ٢١١، ٢١٣). او دو سال در بازداشتگاه متفقین محبوس بود. در ١٣٢٤ ش در حکومت احمد قوام، به ریاست ستاد ارتش، و در ١٣٢٦ ش به وزارت کشور منصوب شد (همو، شرح، ١ / ٢٥- ٢٦؛ استفانی، ٤٣٩). در همین سال بار دیگر، در حکومت ابراهیم حکیمی، وزیر کشور شد (عاقلی، همانجا؛ مرد ... ، ٢). در ١٣٢٧ ش، مدیریت کل بانک سپه را به وی سپردند. او تا ١٣٥٢ ش، تقریباً تا پایان عمرش، این سمت را بر عهده داشت (افسر، ٣٣؛ عاقلی، همانجا؛ قس: سالنامۀ دنیا، ٣٦٥، که سال انتصاب او را به مدیریت بانک سپه، ١٣٢٥ ش دانسته است). آق‌اولی در ١٣٣٠ ش به درجۀ سپهبدی ارتقا یافت (عاقلی، روزشمار، ١ / ٣٢١) و در ١٣٣٤ ش به ریاست هیئت مدیرۀ انجمن آثار ملی (نام کنونی: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی) منصوب گردید و تا هنگام مرگ در این سمت باقی بود (صدیق، ١). او در انجمن آثار ملی خدمات شایانی انجام داد. از اقداماتش در این انجمن می‌توان به ایجاد درآمد ثابت برای انجمن، ساختن آرامگاههای باباطاهر، عمر خیام، نادر شاه، و صائب تبریزی، بازسازی آرامگاه فردوسی و فعال‌کردن انتشارات انجمن اشاره کرد (همو، ٢-٤). مکان فعلی انجمن که از آثار کم‌نظیر معماری است، در ١٣٤٦ ش به اهتمام او خریداری و بازسازی شد (همانجا). آق‌اولی از اعضا و مدتی سرپرست انجمن صوفیانۀ اخوت (همایونی، ٣٢٧)، نیز از اعضای لژ فراماسونری بود ( فراماسونرها ... ، ٨٤؛ میر، ٢٢٥). تألیفاتی هم از او باقی است (نک‌ : مشار، ٤ / ٨٠٣).

مآخذ

استفانی، کرونین، ارتش و تشکیل حکومت پهلوی در ایران، ترجمۀ غلامرضا علی‌بابایی، تهران، ١٣٧٧ ش؛
افسر، پرویز، تاریخ ژاندارمری ایران، قم، ١٣٣٢ ش؛
امیراحمدی، احمد، خاطرات نخستین سپهبد ایران، به کوشش غلامحسین زرگری‌نژاد، تهران، ١٣٧٣ ش؛
سالنامۀ دنیا، ١٣٥١ ش، س ٢٨؛
صدیق، عیسى، یادنامۀ شادروان سپهبد فرج‌الله آق‌اولی، تهران، ١٣٥٦ ش؛
صفایی، ابراهیم، رضا شاه کبیر در آینۀ خاطرات، تهران، ١٣٥٥ ش؛
عاقلی، باقر، خاطرات یک نخست‌وزیر، تهران، ١٣٧٠ ش؛
همو، روزشمار تاریخ ایران از مشروطه تا انقلاب اسلامی، تهران، ١٣٦٩ ش؛
همو، شرح حال رجال سیاسی و نظامی معاصر ایران، تهران، ١٣٨٠ ش؛
فراماسونرها و روتارینها و لاینزهای ایران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، تهران، ١٣٧٧ ش؛
مرد امروز، ١٣٣٦ ش، س ٦، شم‌ ١٣١؛
مشار، خانبابا، مؤلفین کتب چاپی فارسی و عربی، تهران، ١٣٤٢ ش؛
میر، حسین، تشکیلات فراماسونری در ایران، تهران، ١٣٧٠ ش؛
همایونی، مسعود، تاریخ سلسله‌های طریقۀ نعمة‌اللٰهیه در ایران، لندن، ١٣٧١ ش؛
نیز:

Iranica.
فاطمه معزی