الاسلام \ al-eslām\ ، نخستین نشریۀ تبلیغات اسلامی به زبان فارسی. این نشریه در اصفهان منتشر می‌شد (١٣٢٠-١٣٢٢ق/ ١٩٠٢-١٩٠٤م) و مدیریتش با محمد‌علی نیاکی لاریجانی (بعدها ملقب به داعی‌الاسلام) بود.
در اوایل ١٣٢٠ق، انجمنی با نام ادارۀ دعوت اسلامیه، زیر نظر شیخ‌ نورالله ثقة‌الاسلام و سلیمان‌خان رکن‌الملک، با هدف رویارویی با مبلغان مسیحی، در اصفهان تشکیل شد. این انجمنْ داعی‌الاسلام را مأمور مناظره با مبلغان مسیحی کرد. جلسه‌های مناظره در محلۀ ارمنی‌نشین جلفای اصفهان و در جایی برگزار می‌شد که بعدها صفاخانه نام گرفت. داعی‌الاسلام در پی این جلسه‌ها، ماهنامۀ الاسلام را به‌عنوان سخن‌گوی صفاخانه و ناشر افکار آن منتشر کرد (پروین ٤١٠؛ رابینو، ٦٦؛ نیز نک‌ : صدر هاشمی، ٢٣٣). نام این نشریه از آیۀ «اِنَّ الدّینَ عِندَاللّٰهِ الاِسلامُ...» (آل عمران ٣/ ١٩) گرفته شده است، اما عبارت «گفت و گوی صفاخانۀ اصفهان»، که زیر عنوان الاسلام نوشته می‌شد و نام فرعی نشریه به‌شمار می‌آمد، به‌سبب محل جلسه‌های مناظره بود (پروین ٧٨٧؛ صدر‌هاشمی، ٢٣٨).
الاسلام به خط نستعلیق، در ٤ صفحه (در مجموع، هر سال ١٩٢ صفحه)، و به شیوۀ چاپ سنگی منتشر می‌شد (همان‌جاها).‌ شمارگان ماهانۀ آن ٧٠٠ نسخه بود که ٣٠٠ نسخه برای مشترکان فرستاده می‌شد (پروین، ٧٦٢). تفاوت قیمت نشریه در اصفهان با دیگر شهرها، نشان می‌دهد که توزیع نشریه منحصر به این شهر نبوده است (همان‌جا).
محتوای غالب الاسلام گفت و گوهای مذهبی میان مبلغان اسلامی و مسیحی بود (همو، ٤٢٨؛ صدر هاشمی، ٢٣٥)؛ به همین سبب، نثر این نشریه بی‌تکلف شده بود (پروین، همان‌جا). الاسلام از شمارۀ ٣ به بعد، به بیان احوال شخصیتهای دینی و سیاسی پرداخت و نامه‌های رسیده به نشریه را هم چاپ کرد (همو، ٤٣٥؛ صدر‌هاشمی، ٢٣٦).
انتشار نخستین شمارۀ الاسلام (رمضان ١٣٢٠)، با گسترش سیاست سانسور مطبوعات از سوی اتابک اعظم هم‌زمان شد (کهن، ٢١٩)، و با آنکه این نشریه‌ سیاسی به‌شمار نمی‌رفت، توقیف شد (همو، ١٩٢). پروین علت توقیف الاسلام را جلوگیری از برخوردهای مذهبی یا پیشگیری از رنجش کشورهای قدرتمند مسیحی می‌داند (ص٣٩٣). پس از ٥ ماه، مظفرالدین شاه شخصاً از الاسلام رفع توقیف کرد (ربیع‌الاول ١٣٢١) و حتى به مدیر آن خلعت و لقب (داعی‌الاسلام) داد (صدر‌هاشمی، ٢٣٦-٢٣٧؛ پروین، ٣٩٤، ٤١٠).
از الاسلام در مجموع، ٢٤ شماره منتشر شد. داعی‌الاسلام بعدها به هندوستان رفت و نشریه را در بمبئی، با نام دعوت‌الاسلام، به دو زبان فارسی و اردو، منتشر کرد (صدرهاشمی، ٢٣٧؛ پروین، ٦٨٧).
دو نشریۀ دیگر نیز با نام الاسلام در ایران چاپ شده است: یکی در تهران (در رمضان ١٣٢١ق/ ١٩٠٣م)، به مدیریت عبدالعلی مازندرانی، و دیگری در شیراز (در ١٣٤١ق/ ١٩٢٣م)، زیرنظر محسن فقیه شیرازی (صدر‌هاشمی، ٢٤٢-٢٤٣).

مآخذ

پروین، ناصرالدین، تاریخ روزنامه‌نگاری ایرانیان و دیگر پارسی‌نویسان، تهران، ١٣٧٧- ١٣٧٩ش، ج٢؛
رابینو، یانست لویی (ض: ه‌. ل. رابینو)، روزنامه‌های ایران، ترجمۀ جعفر خمامی‌زاده، تهران، ١٣٧٢ش؛
صدر‌هاشمی، محمد، تاریخ جراید و مجلات ایران، اصفهان، ١٣٢٧-١٣٣٢ش (ب چ ١٣٦٣ش)، ج١؛
کهن، گوئل، تاریخ سانسور در مطبوعات ایران، تهران،١٣٦٠-١٣٦٢ش، ج١.

علی میرانصاری