آقایان \āqāyān\، الکساندر (الکساندی، معروف به آلک، ١٢٦٤-١٣٤٢ ش)، حقوق‌دان، از وکلای مشهور دادگستری، نمایندۀ ارمنیان در مجلس و بنیادگذار شرکت بیمۀ ایران.
نیای بزرگ او عابدین، از ارمنیان قراچه‌داغ (ارسباران) آذربایجان بود که به قصد بازرگانی، به قزوین کوچ کرد. الکساندر در قزوین به دنیا آمد، دورۀ ابتدایی را در این شهر گذراند و زبان روسی را نزد کشیشی روسی فراگرفت (آقایان، شم‌ ٨٩، ص ١٢)، دورۀ اول و دوم متوسطه را در تهران و تبریز گذراند، به قزوین بازگشت (عادل‌فر، ١ / ٢٧٧؛ معزی، ١١٣) و در شرکتی روسی به کار مشغول شد (عادل‌فر، ١ / ٢٧٨). در ١٢٨٥ ش / ١٩٠٧ م به سویس رفت و در دانشگاه ژنو مشغول تحصیل شد. در آنجا بود که شنید قزوین در کشاکش میان طرف‌داران استبداد و مشروطه‌خواهان به تصرف یپرم خان (ه‌ م)، که با او آشنایی قدیمی داشت، درآمده است. تحصیلات خود را ناتمام گذاشت، به قزوین بـازگشت (آقایان، شم‌ ٨٧، ص ١٨)، به اردوی مجاهدان مشروطه‌خواه پیوست (همان، ٢٠) و چون روسی می‌دانست، مأموریت تماس با نمایندۀ قنسول روس در قزوین به وی واگذار شد (همان، ٢١). او از عهدۀ این مأموریت برآمد و با تفاهم با روسها، اردوی مجاهدان از قزوین خارج، و راهی تهران شد (همو، شم‌ ٨٩، ص ١٢). مجاهدان در کاروان‌سرا سنگی با نیروهای قزاق جنگیدند، و در فتح تهران و خلع محمدعلی شاه از سلطنت (١٣٢٧ ق) با مشروطه‌خواهان همکاری کردند (برای جزئیات این رویدادها، نک‌ : آقایان، شم‌ ٧٤٣‘١- ٧٧٥‘١؛ نیز نک‌ : رائین، ٢٥).
پس از اعادۀ مشروطیت، یپرم به ریاست قوای نظمیه انتخاب گردید و آقایان به‌عنوان معاون او و مسئول امور مالی برگزیده شد (قاسمی، ٣٩). او برای تأمین هزینه‌های نظمیه درصدد برآمد که مبلغی از مالیات وضع‌شده بر مشروبات الکلی و تریاک به این امر اختصاص یابد (آقایان، شم‌ ٩٤، ص ٢٣؛ سیفی، ٢٦٤).
آقایان در اسفند ١٢٨٩ برای ادامۀ تحصیل به اروپا رفت، تحصیلات خود را در سویس و بلژیک ادامه داد و در رشتۀ حقوق، دکتری گرفت (عادل‌فر، همانجا). در ژنو با علی‌اکبر داور (ه‌ م) دوست شد و این دوستی در فعالیتهای آتی او بسیار مؤثر بـود (معـزی، ١١٤؛ نیـز نک‌ : عاقلی، داور ... ، ٣٧٢). او پس از بازگشت به تهران به وکالت مشغول شد، جزو حامیان سردار سپه درآمد و در تأسیس حزب رادیکال و انتشار روزنامه‌ای به نام مرد آزاد، با داور همکاری کرد (متین‌دفتری، ٥٣). مقاله‌های سیاسی و اقتصادی این نشریه را آقایان با نام «الف. الف» و «آ ـ رایگان» می‌نوشت (صدیق، ١ / ٢٧٦). بـه نوشتۀ محیط طباطبایی، آقایان و داور برای تبلیغ و ترویج فکر سیاسی خاصی به ایران بازگشتند و تأسیس حزب رادیکال و ایجاد روزنامۀ مرد آزاد (سخن‌گوی آن حزب) در جهت همان اندیشۀ سیاسی‌شان بود (ص ١٨٧).
آقایان در تشکیلات جدید دادگستری که داور بنیاد نهاد، و در تنظیم قوانین و ترجمۀ‌ آنها همکاری داشت (عاقلی، شرح ... ، ١ / ٢٧). او در انتخابات دورۀ پنجم مجلس شورای ملی به نمایندگی ارامنۀ جنوب به مجلس راه یافت و در مجلس مؤسسان دورۀ اول و دوم عضویت داشت ( اسامی ... ، ٤٢٢؛ ساعد، ٢٦٢؛ نیز نک‌ ‌: امیرطهماسب، ٣٩٩). او از کسانی بود که به انقراض قاجاریه و روی کار آمدن پهلوی رأی مثبت داد (مکی، ٣ / ٤٩٠، ٤٩٤) و تنها وکیل دادگستری آن دوره بود که تحصیلات عالی حقوق را در اروپا به پایان رسانده بود (مرسل‌وند، ٥٠) و بعدها چند سال هم در دانشگاه تهران حقوق‌ جزا تدریس کرد.
او در ١٣١٤ ش، نخستین شرکت بیمۀ ایرانی را به نام شرکت بیمۀ ایران تأسیس کرد و سپس با دو شرکت بیمۀ انگلیسی و سویسی قراردادی درخصوص بیمۀ آتش‌سوزی، حمل و نقل، بیمۀ عمر و حوادث غیرمترقبه به امضا رساند (معزی، ١١٨). نخستین شرکت حمل و نقل ایران را هم او راه‌اندازی کرد. دفتر ثبت علائم و اختراعات و برپایی نخستین مؤسسه و دفتر حقوقی در ایران از دیگر اقدامات او محسوب می‌شود (مبارکیان، ١١١). آقایان گذشتـه از اشتغال به امور تجارتی، به وکالت نیز می‌پرداخت. مدافعات او در محاکم جنجالی و تاریخی تیمورتاش، ٥٣ نفر (نک‌ ‌: طلوعی، ٣٣٢)، رحیم آقا اتحادیه (اتحادیه، ١٩، ٤١٤؛ قس: عمیدی، ١ / ١٦٥)، نصرت‌الدوله فیروز و سرپاس مختاری، شهرت فراوانی به دست آورد (مبارکیان، همانجا).
در دورۀ چهاردهم قانون‌گذاری، باز ازسوی ارامنه به مجلس شورای ملی راه یافت (‌آرامش، ٣٦). او از بنیادگذاران حزب مردم هم بود (طیرانی، ٢ / ٢٢٧). به نوشتۀ فردوست، آقایان «فوق‌العاده باهوش و زیرک و اهل سوء‌استفاده بود و در میان ارامنۀ ایران رقیب نداشت و مورد قبول کامل محمدرضا پهلوی بود» (١ / ٢٤٠).
آقایان در ١٩ اردیبهشت ١٣٤٢ براثر سرطان درگذشت و در گورستان کلیسای ونک تهران به خاک سپرده شد.

مآخذ

اتحادیه، منصوره، اینجا طهران است، تهران، ١٣٧٧ ش؛
آرامش، احمد، خاطرات سیاسی، به کوشش غلامحسین میرزا صالح، تهران، ١٣٦٩ ش؛
اسامی نمایندگان مجلس شورای ملی از آغاز مشروطیت تا دورۀ ٢٤ قانون‌گذاری، تهـران، ١٣٥٦ ش؛
آقایان، الکسانـدر، «خاطرات»، خواندنیها، تهران، ١٣٤٠ ش، شم‌ ٨٧، ٨٩؛
امیرطهماسب، عبدالله، تاریخ شاهنشاهی اعلیٰحضرت رضا شاه کبیر، تهران، ١٣٥٥ ش؛
رائین، اسماعیل، یپرم خان سردار، تهران، ١٣٥٠ ش؛
ساعد مراغه‌ای، محمد، خاطرات سیاسی، به کوشش باقر عاقلی، تهران، ١٣٧٣ ش؛
سیفی فمی تفرشی، مرتضى، نظم و نظمیه در دورۀ قاجاریه، تهران، ١٣٦٢ ش؛
صدیق، عیسى، یادگار عمر، تهران، ١٣٥٢ ش؛
طلوعی، محمود، پدر و پسر، ناگفته‌ها از زندگی و روزگار پهلویها، تهران، ١٣٧٢ ش؛
طیرانی، بهروز، اسناد احزاب سیاسی ایران، تهران، ١٣٧٦ ش؛
عادل‌فر، باقرعلی، «آقایان، الکساندر»، فرهنگ ناموران معاصر ایران، تهران، ١٣٨١ ش؛
عاقلی، باقر، داور و عدلیه، تهران، ١٣٦٩ ش؛
همو، شرح حال رجال سیاسی و نظامی معاصر ایران، تهران، ١٣٨٠ ش؛
عمیدی نوری، ابوالحسن، یادداشتهای یک روزنامه‌نگار، به کوشش مختار حدیدی و جلال فرهمند، تهران، ١٣٨١ ش؛
فردوست، حسین، ظهور و سقوط سلطنت پهلوی، تهران، ١٣٧٠ ش؛
قاسمی، ابوالفضل، «یک‌صد خاندان حکومت‌گر ایران، خاندان آقایان»، وحید، تهران، ١٣٥٦ ش، شم‌ ٢٣٥؛
مبارکیان، عباس، چهره‌ها در تاریخچۀ نظام آموزش عالی حقوق و عدلیۀ نوین، تهران، ١٣٧٧ ش؛
متین‌دفتری، احمد، خاطرات یک نخست‌وزیر، به کوشش باقر عاقلی، تهران، ١٣٧٠ ش؛
محیط طباطبایی، محمد، تاریخ تحلیلی مطبوعات ایران، تهران، ١٣٧٥ ش؛
مرسل‌وند، حسن، زندگی‌نامۀ رجال و مشاهیر ایران، تهران، ١٣٦٩ ش؛
معزی، فاطمه، «رجال پهلـوی»، تاریخ معـاصر ایـران، تهـران، ١٣٨٤ ش، س ٩، شم‌ ٣٣؛
مکی، حسین، انقراض قاجاریه و تشکیل سلسلۀ دیکتاتوری پهلوی، تهران، ١٣٧٥ ش.

محمدکاظم میرسجادی