اَرْدَلان [ardalān]، اَمان‌الله، معروف به حاج عزالممالک اردلان (١٢٦٠-١٣٦٦ش/ ١٨٨١-١٩٨٧م)، نمایندۀ مجلس، وزیر، استاندار، سفیر و سناتور. او تحصیلات قدیم و جدید را تا سطح عالی گذراند (نک‌ : عاقلی، ١/ ٧٢). اردلان در ١٢٨٧ش، در دورۀ دوم مجلس شورای ملی، نمایندۀ خرمشهر شد (نک‌ : اسامی...، ٤٢٥) و در ١٢٩٣ش که در کرمانشاه کارمند وزارت مالیه بود، از سوی فرقۀ دمکرات نامزد، و در سومین دورۀ مجلس انتخاب شد (سنجابی، ٢٢٧- ٢٢٨). در جریان مهاجرت ملیّون ایرانی در ١٢٩٤ش، او نیز به کرمانشاه رفت و در کابینۀ مهاجران به عنوان وزیر فواید عامه انتخاب گردید (همو، ٣٧٩). پس از آنکه قوای روس کرمانشاه را اشغال‌کرد، وی به عثمانی رفت و در ١٢٩٨ش به ایران بازگشت و باز در وزارت مالیه مشغول به کار شد (زندگی‌نامه...، ٢٨٣؛ عاقلی، ١/ ٧٣). از اوایل ١٣٠٢ش همکاری با گروه سردار سپه وزیر جنگ را آغاز کرد و در اواسط همان سال به عنوان نمایندۀ دزفول به مجلس راه یافت، اما در دی ماه ١٣٠٣ از نمایندگی استعفا کرد (اسکندری، ٥٤٨؛ اسامی، ٦٧٤).
اردلان طی سالهای ١٣٠٨ تا ١٣١٩ش به حکومت استراباد، حکمرانی لرستان، استانداری‌کرمان و استانداری آذربایجان‌شرقی برگزیده شد. از ١٣٢١ تا ١٣٢٩ش در کابینه‌های مختلف سمتهای وزارت دارایی، بهداری، بازرگانی، پیشه و هنر، دادگستری، راه و کشور را برعهده داشت (نک‌ : دولتها...، ١٨٦-٢٣٥، جم‌ ‌) و در دورۀ حکومت عبدالحسین هژیر، استاندار فارس شد.
اردلان در ١٣٢٣ش عضو حزب اتحاد ملی (نک‌ : اسناد احزاب...، ٢/ ٢٣٠) و در سالهای ١٣٢٥-١٣٢٦ش عضو حزب دمکرات احمد قوام بود. در دوره‌های ١٨ و ١٩ مجلس شورای ملی به عنوان نمایندۀ سنندج به مجلس راه یافت (نک‌ : اسامی، همانجا). در ١٣٣٨ش به سفارت ایران در عراق منصوب شد. از ١٣٥٤ش تا انحلال مجلس سنا در ١٣٥٧ش، سناتور انتصابی آذربایجان غربی بود (عاقلی، ١/ ٧٤).

مآخذ

اردلان، امان‌الله، «حکمرانی در استراباد، لرستان، بنادر سواحل جنوب»، آینده، تهران، ١٣٤٥ش، س ٢٢؛ اسامی نمایندگان مجلس شورای ملی و نمایندگان مجلس سنا، تهران، ١٣٦٨ش؛ اسکندری، ایرج، خاطرات سیاسی، به کوشش علی دهباشی، تهران، ١٣٦٨ش؛ اسناد احزاب سیاسی ایران (١٣٢٠-١٣٣٠ش)، به کوشش بهروز طیرانی، تهران، ١٣٧٦ش؛ دولتهای ایران، (از میرزا نصرالله‌خان مشیرالدوله تا میرحسین موسوی)، معاونت خدمات مدیریت و اطلاع‌رسانی ادارۀ کل آرشیو، اسناد و موزه، تهران، ١٣٧٨ش؛ زندگی‌نامه و شرح حال وزرای امور خارجه ایران (١١٩٨-١٣٥٧ش)، به کوشش باقر عاقلی، تهران، ١٣٧٩ش؛ سنجابی، علی‌اکبر، ایل سنجابی و مجاهدات ملی ایران، به کوشش کریم سنجابی، تهران، ١٣٨٠ش؛ عاقلی، باقر، شرح حال رجال سیاسی و نظامی معاصر ایران، تهران، ١٣٨٠ش.

مسعود کوهستانی‌نژاد