اَزْلام [azlām]، تیرهایی که اعراب پیش از اسلام برای گونه‌ای کهانت به‌کار می‌بردند. کاربرد این تیرها که در قرآن کریم «استقسام به ازلام» خوانده شده، و در کنار شراب و قمار، پلید و شیطانی معرفی، و از آن نکوهش شده است، برای داوری خواستن از خدایان دروغین بوده است. از این گونه کهانتها، در عهد عتیق نیز یاد شده، و به شیوه‌ای نزدیک به اعراب در میان عبرانیان بدوی و به روایت پاره‌ای منابع، نزد مسیحیان و نیز ایرانیان متداول بوده است.
در میان اعراب جاهلی رسم چنان بود که برای رفع اختلاف میان افراد و مشخص کردن فرد ذی‌حق، با تیرهای نشانه‌دار، تیراندازی می‌کردند و کسی که تیر او در پایان از تیردان برمی‌آمد، حق از آنِ او بود. همچنین در مشورت‌خواهی در امر نکاح یا سفر، نگهبانِ بت از دو تیر مخصوص با نوشته‌های: «نَعَم» و «لا» بهره می‌جست که همراه با خواندن وردی یکی از آنها را به‌گونه‌ای که تشخیص آنها ممکن نبود، به عنوان حُکم خدایان برمی‌آورد! در تیرهای تعیین نسب و الحاق فرزندان به پدران دو نوشتۀ «صریح» یا «منکم» و «مُلصق» و نیز برای تعیین عاقله، برای پرداخت خونبها «العقل» و برای حفر چاه «المیاه» به کار می‌رفت. فرق بین این عمل جاهلی و قرعه یا استخاره این دانسته شده که استقسام به ازلام برخلاف قرعه در برابر بتان انجام می‌گرفت. پیش از پاک‌سازی کعبه توسط پیامبر اسلام(ص)، در خانۀ کعبه تصویری از حضرت ابراهیم(ع) نصب شده بود که ازلامی برای استقسام در دست داشت. در برابر بت هُبل نیز ٧ تیر نوشته شده نهاده بودند که برای مقاصد گوناگون به کار می‌رفت. این عمل نکوهیده البته با «القاء اقلام» دربارۀ تعیین کفیل برای حضرت مریم(ع) و یا قرعه‌کشی کشتی‌نشینان، در داستان یونس پیامبر(ع)، برای به دریا انداختن طعمه‌ای برای نهنگان که از آن به «مساهمه» تعبیر شده، و در قرآن از آن یاد گردیده، فرق دارد.*

مآخذ

آلوسی، محمود، روح المعانی، قاهره، ادارةالطباعة المنیریه؛
ابن اثیر، مبارک، النهایة، به کوشش محمود محمد طناحی، قاهره، ١٣٨٤ق\ ١٩٦٣م؛
ابن بابویه، محمد، الخصال، به کوشش علی‌اکبر غفاری، قم، ١٣٦٢ش؛
همو، من لایحضره الفقیه، به کوشش حسن موسوی خرسان، نجف، ١٣٧٦ق؛
ابن حبیب، محمد، المحبر، به کوشش لیشتن اشتتر، حیدرآباد دکن، ١٣٦١ق\ ١٩٤٢م؛
ابن سعد، محمد، کتاب الطبقات الکبیر، به کوشش زاخاو و دیگران، لیدن، ١٩٠٤-١٩١٥م؛
ابن قتیبه، عبدالله، عیون الاخبار، قاهره، ١٣٤٣ق\ ١٩٢٥م؛
همو، المیسر و القداح، به کوشش محب‌الدین خطیب، قاهره، ١٣٤٢ق؛
ابن قیم جوزیه، محمد، الطرق الحکمیة، قاهره، ١٣٨٠ق\ ١٩٦١م؛
ابن منظور، لسان؛
ابن هشام، عبدالملک، السیرة النبویة، بیروت، ١٩٧٥م؛
ابن یزیدی، عبدالله، غریب القرآن، به کوشش محمدسلیم حاج، بیروت، ١٤٠٥ق\ ١٩٨٥م؛
ابوعبیده، معمر، مجاز القرآن، به کوشش محمد فؤاد سزگین، بیروت، ١٤٠١ق\ ١٩٨١م؛
ابوالفرج اصفهانی، الاغانی، قاهره، دارالکتب المصریه؛
احمد بن حنبل، مسند، قاهره، ١٣١٣ق؛
ازرقی، محمد، اخبار مکة، به کوشش رشدی صالح ملحس، بیروت، ١٤٠٣ق\ ١٩٨٣م؛
ازهری، محمد، تهذیب اللغة، به کوشش احمد عبدالحلیم بردونی و دیگران، قاهره، الدارالمصریه؛
بخاری، محمد، صحیح، استانبول، ١٣١٥ق؛
دارمی، عبدالله، سنن، دمشق، ١٣٤٩ق؛
سیوطی، الدرالمنثور، بیروت، ١٤٠٣ق؛
طبری، تفسیر؛
طوسی، محمد، تهذیب الاحکام، به کوشش حسن موسوی خرسان، نجف، ١٣٩٠ق؛
علی بن ابراهیم قمی، التفسیر، بیروت، ١٣٨٧ق؛
عهد عتیق؛
عیاشی، محمد، التفسیر، تهران، ١٣٨٠ق؛
فراء، یحیى، معانی القرآن، به کوشش احمد یوسف نجاتی و محمدعلی نجار، بیروت، ١٤٠٣ق\ ١٩٨٣م؛
قرآن کریم؛
کلبی، هشام، الاصنام، به کوشش احمد زکی زکی پاشا، قاهره، ١٣٣٢ق\ ١٩١٤م؛
نویری، احمد، نهایةالارب، قاهره، المؤسسة المصریة العامه؛
نیز:

Barns, T., «Divination-Christian», ERE, vol. IV;
Fahd, T., La divination arabe, Leiden, ١٩٦٦;
Judaica;
«Yoma», The Babylonian Talmud, London etc., ١٩٨٩.
بخش فقه، علوم قرآنی و حدیث