اِستراوینسکی \ [e]st[e]rāvinski\ ، ایگور فیودُرُویچ (١٨٨٢-١٩٧١م/ ١٢٦١-١٣٥٠ش)، آهنگ‌ساز نامدار روس ـ آمریکایی. او غالباً برترین آهنگ‌ساز سدۀ ٢٠م، و از پایه‌گذاران موسیقی مدرن دانسته می‌شود.

استراوینسکی در نزدیکی سن‌پترزبورگ در روسیه زاده شد. پدرش از خوانندگان سرشناس اپرای سلطنتی سن‌پترزبورگ بود. ایگور در ٩سالگی نـواختن پیـانو را آغاز کرد و سپس تئوری موسیقی را فرا گرفت؛ اما به خواست پدر و مادرش به تحصیل حقوق در دانشگاه سن‌پترزبورگ پرداخت و در ١٩٠٥م فارغ‌التحصیل شد. او کم‌کم به توانایی خود در آهنگ‌سازی پی برد.
استراوینسکی بـا ولادیمیر، پسر نیکُلای ریمسکی ـ‌کُرساکُف، آهنگ‌ساز سرشناس روس، در دانشگاه هم‌کلاس بود و به‌واسطۀ او، در ١٩٠٢م برخی آثار خود را برای ریمسکی ـ کرساکف اجرا کـرد. ایـن آثـار بـر ریمسکی ـ کـرساکف چنـان تـأثیر نهاد که استراوینسکی را به شاگردی پذیرفت و به مدت سه سال به او آموزش داد. او همچنین از نفوذ خود برای روی صحنه رفتن آثار استراوینسکی بهره می‌گرفت.
نخستین اثر مهم استراوینسکی که توجه همگان را، از جمله سِرگِی دیاگیلِف، مدیرگروه باله‌روس در پاریس، به خود جلب کرد، اِسکِرتسو فانتاستیک بود که در ١٩٠٩م در سن‌پترزبورگ اجرا شد. دیاگیلف از استراوینسکی خواست که برای گروه سرشناس باله‌روس آهنگ بسازد. این همکاری تا زمان مرگ دیاگیلف (١٩٢٩م) ادامه یافت.
«پرندۀ آتشین» (١٩١٠م) و پِتروشکا(١٩١١م) نخستین آثاری بودند که استراوینسکی برای گروه باله‌روس ساخت و اجرای موفق آنها در پاریس، او را به عالم موسیقی شناساند. اما اثر بعدی او که نگاشتنش از ١٩١١ تا ١٩١٣م به درازا کشید، یعنی «تقدیس بهار» (١٩١٣م)، برایش شهرت جهانی به بار آورد و او را به‌عنوان یکی از پیش‌گامان موسیقی مدرن، مطرح کرد. اجرای این اثر توسط گروه باله‌روس در پاریس (١٩١٣م)، واکنشهایی پرشور و متضاد را برانگیخت که در تاریخ موسیقی، بی‌همتاست. بسیاری این اثر را آغازگر موسیقی مدرن می‌دانند. استراوینسکی در این اثرِ نوآورانه و جسورانه، با ریتمهای ابتدایی، متغیر و ناآشنا، به‌شدت از موسیقی سنتی فاصله گرفت.
استراوینسکی در ١٩٠٦م با کاترین نُسِّنکو، که خویشاوندش بود، ازدواج کرد و پس از موفقیت کارهایش در پاریس، همسر و دو فرزندش را به این شهر آورد و در آنجا اقامت گزید. انقلاب اکتبر ١٩١٧م در روسیه او را برای همیشه از بازگشت به میهنش منصرف کرد. او در ١٩٣٤م تابعیت فرانسوی گرفت.
استراوینسکی در زمان جنگ جهانی اول در سوئیس زندگی می‌کرد. در این زمان به نوشتن آثاری پرداخت که ریشه در فرهنگ عامیانۀ روسی داشتند، ازجمله کانتات «جشن عروسی» (١٩١٤-١٩٢٣م) و«داستان سرباز» (١٩١٨م)که یک باله‌پانتومیم با راوی است و در آن، عناصری از موسیقی کهن و موسیقی روزمره تلفیق شده است. او با تلفیق شگردهای گوناگون تئاتری، نوع تازه‌ای از نمایشِ همراه با موسیقی را پدید آورد که از ویژگیهای تئاتر متعارف امروزی است؛ مثلاً آوازخوانی را در باله گنجانید و برای توضیح اجراهای موسیقیایی، از قطعه‌های شفاهی بهره جست.
در ١٩٣٨م دختر بزرگ استراوینسکی از بیماری سل مرد و سال بعد، همسرش نیز درگذشت. او در ١٩٤٠م با وِرا دو بوسه ازدواج کرد و به‌سبب درگرفتن جنگ جهانی دوم، در همان سال با همسر جدیدش برای همیشه به آمریکا رفت. او در هالیوود اقامت گزید و در ١٩٤٥م شهروند ایالات متحده شد.
در سالهای جنگ جهانی دوم، استراوینسکی به نوکلاسیسیسم گرایش یافت. این گرایش نخستین‌بار در پولچینِلّا (١٩٢٠م)، باله‌ای همراه با آوازخوانی، براساس موسیقی جووانی پِرگولِسی، آشکار شد. او تا اوایل دهۀ ١٩٥٠م کارش را به همین سبک ادامه داد. در کارهای این دورۀ او مضامین روسی جای خود را به موضوعهای اساطیر کلاسیک و متنهای کتاب مقدس دادند. او به موسیقیِ سازی بیش از موسیقی آوازی توجه نشان داد و برای ساختن آثار آوازی، عمدتاً از متنهای لاتین و گاه فرانسوی بهره می‌جست. در آثاری که استراوینسکی در این دوره ساخت، شگردها و شیوه‌های باروک اروپایی، کُنترپوانی کهن و ملودیهای بِل‌کانتوی ایتالیایی با هم تلفیق شده‌اند. برخی از عالی‌ترین آثاری که بین دهۀ ١٩٢٠ و اوایل دهۀ ١٩٥٠م سـاخت، عبـارت‌اند از اپـرا ـ اُراتوریوی «اُدیپ شاه» (١٩٢٧م)، «سمفونی مزامیر» (١٩٣٠م)، دو سمفونی (١٩٤٠ و ١٩٤٥م)، بالۀ اُرفِئوس (١٩٤٧م) و اپرای «زندگی (پیشرفت) مرد عیاش» (١٩٥١م).
پس از جنگ جهانی دوم، گرایشی پیشرو در موسیقی اروپا پدید آمد که نوکلاسیسیسم را رد می‌کرد. در این زمان، شیوۀ خلاق استراوینسکی نیز دچار دگرگونی دیگری شد، بدین معنا که به شیوۀ دودِکافونیک یا دوازده‌صوتیِ آرنُلد شونبِرگ و آنتون فون وِبِرن، آهنگ‌سازان وینی، روی آورد؛ اما او این شیوۀ آهنگ‌سازی را بنا بر نگرش تُنال خویش تعدیل کرد و به‌کار بست. گزینش مضامین آثار او محدودتر، و صور و مضامین مذهبی بر کارهایش چیره شد. مهم‌ترین ساخته‌های او در این دوره عبارت‌اند از بالۀ آگُن (١٩٥٧م)، کانتاتِ «مرثیه» (١٩٥٨م) و «سرودهای سوگواری» (١٩٦٦م). استراوینسکی تا ٨٥ سالگی به آهنگ‌سازی ادامه داد.

مآخذ

CE, ٦th edition;
EA, ٢٠٠٦;
EB, ٢٠٠٨;
GSE ;
ME, ٢٠٠٨.
بخش موسیقی