این شهرستان از شمال و شرق به شهرستان تبریز، از شمال غرب به شهرستان شبستر، از جنوب به شهرستان آذرشهر، از جنوب شرقی به شهرستانهای هشترود و مراغه، و از غرب به دریاچۀ ارومیه محدود می‌شود ( آمارنامه…، ٣٣). شهرستان اسکو دارای ٢ بخش، ٥ دهستان و ٣ شهر است و جمعیت آن در سرشماری ١٣٨٥ش، ٤٩٩‘٨٥ تن بوده است (نشریه... ؛ درگاه...).
شهرستان اسکو در دامنۀ شمال غربی رشته‌کوه سهند قرار دارد (نک‌ ‌: نقشۀ عملیات…). در بخشی از این شهرستان، بر اثر فرسایش دامنۀ سهند، هرمهای طبیعی بسیاری پدید آمده است که اهالی آنجا با به‌کارگیری گونه‌ای معماری صخره‌ای، از آنها به‌عنوان زیستگاه خود استفاده می‌کنند. این خانه‌های روستایی در روستای کندوان، در ٢٠ کیلومتری شمال شرق شهر اسکو (مرکز شهرستان)، قرار دارند (نک‌ ‌: همایون، ١).
آب‌و‌هوای شهرستان اسکو در بخشهای دامنه‌ای سرد، و در دشتها معتدل است ( فرهنگ جغرافیایی…، ٢١). از چشمه‌های آب معدنیِ این شهرستان برای درمان برخی از بیماریها بهره برده می‌شود (جغرافیای کامل…، ١٨٧؛ همایون، ١٦).
رودخانۀ اسکو از دامنۀ شمالی کوه سلطان‌داغی، از رشته‌کوه سهند، سرچشمه می‌گیرد و پس‌از پیوستن به رودخانۀ کندوان، در نزدیکی روستای کهنمو، از نزدیکی شهر اسکو می‌گذرد و زمینهای باویل و خسروشهر را آبیاری می‌کند (هویدا، ١٤٧).
ساکنان این شهرستان بیشتر به فعالیت در بخش کشاورزی اشتغال دارند (سرشماری...، ١٣٦). غلات، صیفی و میوه از محصولات این شهرستان است و بخشهای ایلخچی و خسروشهر از نظر تولید پیاز بسیار اهمیت دارند (جغرافیای کامل، همان‌جا؛ خاماچی، ٢٠٥، ٢٠٦). هفته‌بازارهای روستایی، مانند پنجشنبه‌بازار اسکو و سه‌شنبه‌بازار خسروشهر، در اقتصاد روستایی شهرستان اسکو اهمیت فراوان دارند (همان، ٢٠٦).
در روستاهای تابع این شهرستان ٦ امامزاده وجود دارد که مزار بسیاری از بزرگان و مشایخ را در آنها می‌توان یافت (ابن‌کربلایی، ٥٦ بب‌ ؛ حشری، ١٥٩ بب‌ ). شیوۀ حجاری سنگ قبرها نشان می‌دهد که در برخی از روستاهای اسکو گرایشی به تصوف معمول بوده است (کارنگ، ٦٠٩). در قلۀ کوه سلطان‌داغی گورستانی کهن وجود دارد که به نام آرامگاه حسام‌الدین فرقد مشهور، و زیارتگاه است. گفته می‌شود که این کوه به نام سلطان حسام‌الدین فرقد، سلطان‌داغی نامیده شده است (خاماچی، ٢٠٧).

شهر اسکو

این شهر با ٥٢٠‘١ متر ارتفاع از سطح دریا، در ΄٧ °٤٦ طول شرقی و ΄٥٥ °٣٧ عرض شمالی قرار دارد (پاپلی، ٥٨). شهر اسکو در دامنۀ رشته‌کوه سهند و در جنوب غربی شهر تبریز (مرکز استان) واقع است و جاده‌ای به طول ٨ کم‌ ، آن را نخست بـه خسروشهر، و سپس بـه جـادۀ تبریز ـ مراغـه می‌پیوندد (نک‌ ‌: نقشۀ عمومی...؛ جغرافیای کامل، همان‌جا).
برخی پژوهشگرانْ اسکو را با اوشکایای کهن یکی می‌دانند (آروتونیان، ٢١٥ ,٤٨؛ دیاکونف، ٢١٦). چنان‌که از مآخذ آشوری بر می‌آید، اوشکایا شهری دارای دژ بوده، که در شرق دریاچۀ ارومیه و در دامنۀ کوه سهند قرار داشته است (نک‌ : آروتونیان، همان‌جاها). ضخامت باروی این دژ ٨ ذرع گزارش شده است (هرتسفلد، ١٢). در دورۀ اسلامی، حمدالله مستوفی در نزهة‌القلوب، از اسکو به‌عنوان یکی از آبادیهای بزرگ ناحیۀ باویل‌رود و در کنار باویل، خسروشاه، میلان و فسقندیس، نام می‌برد که در ٤ فرسنگی تبریز قرار داشته است (ص ٩٠). در جنبش مشروطه، مردم اسکو در کنار مردم تبریز، با قوای دولتی و قزاقان روس به مبارزه برخاستند (صفایی، ٣٩٩).
بر پایۀ سرشماری ١٣٨٥ش، شهر اسکو ٢٦٢‘١٦ تن جمعیت دارد (درگاه). بناهای تاریخی این شهر عبارت‌اند از مقبرۀ سید حسین بن ‌سید عبدالغفار اسکویی، مقبرۀ پیرحیدر، مزار الله بنده‌ای، ‌مسجد پایتخت (تجدید بنا: ١٠٦١ق) و مسجد جامع اسکو، که از نظر سبک معماری، مربوط به دورۀ صفویه است (خاماچی، همان‌جا).

مآخذ

ابن‌کربلایی، حافظ حسین، روضات الجنان و جنات الجنان، به‌کوشش جعفر سلطان القرائی، تهران، ١٣٤٤- ١٣٤٩ش، ج ٢؛
آمارنامۀ استان آذربایجان شرقی (١٣٧١ش)، سازمان برنامه و بودجۀ استان آذربایجان شرقی، تهران، ١٣٧٣ش؛
پاپلی یزدی، محمدحسین، فرهنگ آبادیها و مکانهای مذهبی کشور، مشهد، ١٣٦٧ش؛
جغرافیای کامل ایران، وزارت آموزش و پرورش، تهران، ١٣٦٦ش، ج ١؛
حشری تبریزی، محمدامین، روضۀ اطهار، به‌کوشش عزیز دولت‌آبادی، تبریز، ١٣٧١ش؛
حمدالله مستوفی، نزهة‌القلوب، به‌کوشش محمد دبیرسیاقی، تهران، ١٣٣٦ش؛
خاماچی، بهروز، فرهنگ جغرافیای آذربایجان شرقی، تهران، ١٣٧٠ش؛
درگاه ملی آمار؛
سرشماری عمومی نفوس و مسکن مهر ماه ١٣٦٥: فرهنگ روستایی کل کشور، تهران، ١٣٦٩ش؛
صفایی، ابراهیم، رهبران مشروطه، تهران، ١٣٦٢-١٣٦٣ش، ج ١؛
فرهنگ جغرافیایی ایران (آبادیها): استان سوم و چهارم، دایرۀ جغرافیایی ستاد ارتش، تهران، ١٣٣٠ش، ج ٤؛
کارنگ، عبدالعلی، آثار باستانی آذربایجان،تبریز / تهران، ١٣٥١ش، ج ١؛
نشریۀ عناصر و واحدهای تقسیمات کشوری، وزارت کشور، تهران، مهر ١٣٨٨؛
نقشۀ عمومی جمهوری اسلامی ایران (شم‌ ٣٤٠)، مؤسسۀ جغرافیایی و کارتوگرافی گیتاشناسی، تهران، ١٣٧٩ش؛
نقشۀ عملیات مشترک ارومیه، سازمان جغرافیایی کشور، تهران، ١٣٥٣ش؛
همایون، غلامعلی، «روستای کندوان»، بررسیهای تاریخی، ١٣٥٦ش، س ١٢، شم‌ ١؛
هویدا، رحیم، جغرافیای طبیعی آذربایجان، تبریز، ١٣٥٢ش؛
نیز:

Arutyunyan, N. V., Toponimika Urartu, Yerevan, ١٩٨٥, vol. I;
Dyakonov, I. M., Istoriya midii, Moscow/ Leningrad, ١٩٥٦;
Herzfeld, E. E., Archaeological History of Iran, London, ١٩٣٥.
مژگان نظامی (دبا)