اُرْموری [ormūrī]، زبان طایفۀ ایرانی‌تبار ارمور در افغانستان و پاکستان که سخن‌گویانش آن را برگستا یا برگیستا نیز می‌نامند (گریرسن، ١٢٣). ارموری از زبانهای ایرانی نو جنوب شرقی است ( ایرانیکا، I/ ٥١٢؛ کیفر، ٤٥٣) و دو گویش دارد: ١. ارموری لوگر در حوالی بَرَکی ـ برک در استان لوگر در جنوب کابل؛ ٢. ارموری کانیگُرام در وزیرستان در شمال غربی دیرۀ اسماعیل خان در پاکستان (ارانسکی، ١٥٧- ١٥٨؛ پروشانی، ٤٦٦؛ کیفر، ٤٤٦-٤٤٧). گسترۀ رواج ارموری در گذشته بسیار بیش از این بوده، اما این زبان در بسیاری از مناطق به فراموشی سپرده شده و جای خود را به فارسی یا پشتو داده است. برخی به غلط زبان ارموری را جزو گویشهای پامیری به شمار آورده‌اند (برای مثال، نک‌ : پروشانی، ٤٦٥-٤٦٦؛ یارشاطر، ٢٠)، در صورتی که گویشهای پامیری شاخه‌ای از زبانهای ایرانی شمال شرقی هستند ( ایرانیکا، I/ ٥١١).
اطلاعات مربوط به‌گویش لوگر محدود می‌شود به فهرستهای کوتاه واژگانی که لیچ (١٨٣٨م) و رورتی (١٨٦٤م) گرد آورده بودند (گریرسن، همانجا؛ مُرگنستیرنه، I/ ٣٠٩). بجز آن لیچ ٤٣ جمله را نیز با ترجمه فراهم آورده بود (کیفر، ٤٤٦). بررسی این جملات نشان می‌دهد که در گویش لوگر تمایز جنس از میان رفته، صورتهای جمع اسامی ساده‌تر شده و شمار صفات مفعولی بی‌قاعده نیز کاهش یافته است (مرگنستیرنه، I/ ٣١٤). دستور گویش کانیگرام را، که کهن‌تر از گویش لوگر است (همو، I/ ٣١٣)، در اواخر سدۀ ١٩م غلام محمدخان در کتابی با عنوان قواعد برگستا گرد آورده است. بخشی از این کتاب به زبان اردو و بخشی دیگر به زبان پشتو ست (گریرسن، ١٢٤).
ارموری کانیگرام دارای یک حرف تعریف معین (a-)، دو جنس مذکر و مؤنث (همو، ١٢٩) و دو شمار مفرد و جمع (همو، ١٣٢) است. مهم‌ترین نشانه‌های جمع اینها ست: iـَ برای اسامی بی‌جان، inـَ برای اسامی جاندار، -úna برای واژه‌های دخیل از زبان‌پشتو، -ān و ā(h)- برای واژه‌های‌دخیل از فارسی. به‌علاوه، گاه برای‌جمع بستن کلمات از پدیده‌هایی چون هماهنگی مصوتها، کامی‌شدگی و جز آن استفاده می‌شود (کیفر، ٤٥٠-٤٥١). صفت با موصوف خود از لحاظ جنس و شمار مطابقت می‌کند (گریرسن، ١٣٩). این زبان حالت دستوری ندارد و روابط میان کلمات را به وسیلۀ حروف اضافۀ پیشایند بیان می‌کند (همو، ١٣٦). ارموری دارای٤ دسته ضمایر متصل‌است: ١. فاعل فعل لازم و مفعول فعل متعدی درزمانهایی که ازصفت مفعولی ساخته‌می‌شوند؛ ٢. مفعول فعل متعدی در زمانهایی که از صفت مفعولی ساخته نمی‌شوند؛ ٣. فاعل فعل متعدی درزمانهایی که از صفت مفعولی ساخته می‌شوند؛٤. به‌عنوان صفت‌ملکی به همراه اسامی(همو،١٤٥-١٤٦).
صرف فعل بر پایۀ دو مادۀ مضارع وماضی است. مادۀ ماضی (= صفت مفعولی) بیشتر با مصدر یکسان است. از مادۀ مضارع برای ساختن آئوریست (در ترجمه غالباً معادل مضارع التزامی و گاه مضارع ساده)، امر، زمان حال (= آئوریست به اضافۀ bū) و زمان آینده (= آئوریست به اضافۀ sū) استفاده می‌شود. از مادۀ ماضی، ماضی استمراری (با استفاده از ادات bū)، آیندۀ کامل (با استفاده از ادات sū)، ماضی نقلی، ماضی بعید، وجه امکانی ماضی، شرطی حال و شرطی ماضی ساخته می‌شود (همو،١٥٣). از مهم‌ترین ویژگیهای نحوی ارموری تقدم مضافٌ‌الیه بر مضاف و گسترش عبارتهای اضافی به سمت چپ است، مانند: ta moālem ta Ĳwān šāgerd a-šer ketāb «کتابِ خوبِ شاگردِ جوانِ معلم» (کیفر، ٤٥١).
ارموری تنها زبان ایرانی نو است که اصطلاح تخصصی دین زردشتی را برای «خواندن» و «مطالعه کردن» به صورت aw-(h) (قس: اوستایی aiwi-ah-) حفظ کرده است (مرگنستیرنه، I/ ٣١٢, ٣٨٨). واژگان ارموری کانیگرام بسیارتحت تأثیر گویش وزیری پشتو بوده، اما ارموری لوگر تحت تأثیر دیگر گویشهای پشتو و بیشتر تحت تأثیر فارسی بوده است (همو، I/ ٣١٤). شواهدی از تماس با زبانهای دَردی هم در ارموری مشاهده می‌شود، مانند: لوگر grâm «روستا» (همو، I/ ٣١٨).
ارموری خط و ادبیات مکتوب ندارد و برای نگارش آن از خط پشتو یا فارسی استفاده می‌شود (گریرسن، ١٢٧).

مآخذ

ارانسکی، ی. م.، زبانهای ایرانی، ترجمۀ علی‌اشرف صادقی، تهران، ١٣٧٨ش؛
پروشانی، ایرج، «پامیر، زبانها و گویشها»، دانشنامۀ جهان اسلام؛
یارشاطر، احسان، «زبانها و لهجه‌های ایرانی»، مقدمۀ لغت‌نامۀ دهخدا، تهران، ١٣٣٧ش؛
نیز:

Grierson, G. A., Linguistic Survey of India, vol. X, Specimens of Languages of the Eranian Family, Delhi/ etc., ١٩٢١;
Iranica;
Kieffer, Ch. M., «Le parāčī, l’ōrmuŗī et le groupe des langues iraniennes du Sud-Est», Compendium linguarum Iranicarum, ed. R. Schmitt, Wiesbaden, ١٩٨٩;
Morgenstierne, G., Indo-Iranian Frontier Languages, Oslo, ١٩٧٣.
حسن رضایی باغ‌بیدی