اُسامَةِ بْنِ زِیْد [osāmat-e-bn-e ze(a)yd]، ابومحمد یا ابوزید (د ح ٥٤ق/ ٦٧٤م)، صحابی پیامبر(ص). او و پدرش، اسامه و مادرش، امّ ایمن بردگانی بودند که توسط پیامبر اسلام(ص) آزاد شدند. این ٣ تن از مهاجران به مدینه بودند. اسامه به سبب خردسالی اجازۀ جنگ در بدر و اُحُد نیافت، اما بجز شرکت در سریّه‌ها، در جنگ حُنین نیز از پیامبر(ص) جدا نشد. روایتِ رای زدن پیامبر(ص) با اسامه در داستان «اِفک» (اتهام به عایشه)، با سن کم او ناسازگار است. انتصاب او از سوی پیامبر(ص) به فرماندهی لشکری برای پیکار با رومیان واقعه‌ای معروف است که بعدها مایۀ پاره‌ای مناظرات کلامی شد (نک‌ : دنبالۀ مقاله). اما این مأموریت تا رحلت پیامبر(ص) به تعویق افتاد و چون ابوبکر خلافت یافت، به رغم برخی اعتراضات مبنی بر جوانی و کم تجربگی اسامه، بی‌درنگ او را به مأموریتی که پیامبر(ص) به او داده بود، روانه ساخت و خود پیاده مشایعتش کرد. با توجه به رفتارهای اسامه در هم‌سویی با خلافت ــ که مطابق با روایتی، وی پس از وفات پیامبر(ص)، منتظـر دستـور ابوبکـر بـوده اسـت ــ مخالفت او با ابوبکـر و نامه‌های تند منسوب به او و ابوبکر که دارای مضامینی با صبغۀ مناظرات کلامی است، مجعول می‌نماید. به هر حال، وی در زمان ابوبکر از مأموریت جنگی خود پیروز برگشت و خبر پیروزی او مردم مدینه را که از ارتداد قبایل عرب بیمناک بودند، بسیار خوشحال کرد.
یک‌بار هم که ابوبکر شخصاً برای جنگ ذی‌القصه از مدینه بیرون رفت، اسامه را به جای خود گماشت. گفته‌اند اسامه در لشکر خالد بن ولید در سرکوبی مسیلمۀ کذاب، فرمانده جناح چپ سپاه بود. در زمان عمر نیز وی موردتوجه خلیفه بود، چنان‌که در تقسیم عطایا به اسامه سهمی بیش از دیگران حتى، پسرش عبدالله داد و سبب را علاقۀ پیامبر(ص) به او ذکر کرد.
در خلافت عثمان نیز، خلیفه به او زمینی بخشید و در شورش مردم برضد عثمان و والیانش، مأموریت یافت که برای آگاهی از مشکلات مردم به بصره رود. در زمان علی(ع)، اسامه با آنکه از بیعت با علی(ع) سر باز زد و از شرکت در جنگهای امام(ع) شانه خالی کرد، اما خود را مطیع و دوستدار آن حضرت نشان می‌داد. وی با معاویه نیز مجادلاتی داشته است. اسامه در ٦٠ سالگی درگذشت. گفته‌اند روایاتی که امثال ابونعیم اصفهانی در علاقه شدید پیامبر(ص) به اسامه نقل کرده‌اند، برای کاستن از قدر روایات شیعه درمورد علاقه پیامبر(ص) به اهل بیت (ع) بوده است.
اسامه از راویان حدیث از پیامبر(ص) است. نسخه مختصری از مسند او در «ظاهریه» موجود است. ابوعثمان نهدی، عروة بن زبیر و برخی دیگر از تابعین از اسامه روایت کرده‌اند. گفتنی است که «جیش اسامه» موضوع بحثهای جدلی کلامی بسیار شده، و مثلاً جاحظ معتزلی فرماندهی او را دلیل بر فضل او شمرده، و در عین حال، بر همسویی او با خلفای پس از پیامبر(ص) تأکید کرده است. اما بزرگانی از امامیه در این باره به درشتی سخن گفته‌اند. رفتار اسامه در سر باز زدن از بیعت با علی(ع) نیز بحثهایی را در پی داشته است؛ اما در پاره‌ای از مآخذ از امامان شیعه(ع) نقل شده است که علی(ع)، بهانۀ اسامه را در همراهی نکردن با خود پذیرفت و عطایایی هم برای او در نظر گرفت و نیز نقل شده است که چون اسامه از نظر خود بازگشت، از این‌رو، نباید درمورد او جز به نیکویی سخن گفت.*

مآخذ

ابن ابی عاصم، احمد، الآحاد و المثانی، به کوشش باسم فیصل احمد جوابره، ریاض، ١٤١١ق/ ١٩٩١م؛
ابن اثیر، علی، اسد‌الغابة، قاهره، ١٢٨٥ق؛
ابن اعثم کوفی، احمد، الفتوح، حیدرآباد دکن، ج ١، ١٣٨٨ق/ ١٩٦٨م، ج ٢، ١٣٨٩ق/ ١٩٦٩م؛
ابن سعد، محمد، الطبقات الکبرى، بیروت، دارصادر؛
ابن طاووس، علی، الیقین، نجف، ١٣٦٩ق/ ١٩٥٠م؛
ابن عبدالبر، یوسف، الاستیعاب، به کوشش علی محمد بجاوی، قاهره، ١٣٨٠ق/ ١٩٦٠م؛
ابن هشام، عبدالملک، السیرة النبویة، به کوشش مصطفى سقا و دیگران، قاهره، ١٣٧٥ق/ ١٩٥٥م؛
ابوالقاسم کوفی، علی، الاستغاثة، نجف، ١٣٦٨ق؛
ابونعیم اصفهانی، احمد، تثبیت الامامة و ترتیب الخلافة، به کوشش ابراهیم علی تهامی، بیروت، ١٤٠٧ق/ ١٩٨٦م؛
همو، معرفة الصحابة، به کوشش محمد راضی ابن حاج عثمان، ریاض، ١٤٠٨ق/ ١٩٨٨م؛
بخاری، محمد، التاریخ الکبیر، حیدرآباد دکن، ١٩٨٢م؛
همو، صحیح، بولاق، ١٣١٤ق؛
بلاذری، احمد، انساب الاشراف، ج ١، به کوشش محمد حمیدالله، قاهره، ١٩٥٩م، ج ٢، به کوشش محمدباقر محمودی، بیروت، ١٣٩٤ق/ ١٩٧٤م، ج ٤(١)، به کوشش ماکس شلوسینگر، بیت‌المقدس، ١٩٧١م، ج ٥، بغداد، مکتبة المثنى؛
همو، فتوح‌البلدان، به کوشش صلاح‌الدین منجد، قاهره، ١٩٥٦م؛
جاحظ، عمرو، العثمانیة، به کوشش عبدالسلام محمدهارون، قاهره، ١٣٧٤ق/ ١٩٥٥م؛
جعفر بن حرب، مسائل الامامة، به کوشش یوزف فان اس، بیروت، ١٩٧١م؛
ذهبی، محمد، سیر اعلام النبلاء، به کوشش شعیب ارنؤوط و دیگران، بیروت، ١٤٠٥ق/ ١٩٨٥م؛
سُدآبادی، عبیدالله، المقنع فی الامامة، به کوشش شاکر شبع، قم، ١٤١٤ق؛
سیدمرتضى، علی، الشافی فی الامامة، به کوشش عبدالزهراء حسینی خطیب، تهران، ١٤١٠ق؛
طبری، تاریخ؛
کشی، محمد، معرفة الرجال، اختیار طوسی، به کوشش حسن مصطفوی، مشهد، ١٣٤٨ش؛
مسعودی، علی، مروج‌الذهب، به کوشش شارل پلا، بیروت، ١٩٧٠م؛
مفید، محمد، الارشاد، قم، ١٤١٣ق؛
همو، الجمل، به کوشش علی میرشریفی، قم، ١٤١٣ق؛
یعقوبی، احمد، تاریخ، بیروت، ١٣٧٩ق/ ١٩٦٠م؛
نیز:

GAS.
علی بهرامیان