اسد \ asad\ ، حافظ (در عربی: حافظ الأسد) (١٩٣٠-٢٠٠٠م/ ١٣٠٩-١٣٧٩ش)، رئیس‌جمهوری سوریه (١٩٧١-٢٠٠٠م/ ١٣٤٩-١٣٧٩ش). او ثبات را به سوریه بازگردانید و حضور قدرتمند این کشور را در خاورمیانه تثبیت کرد.

حافظ اسد در خانواده‌ای فقیر از شیعیان عَلَوی (نُصَیری) زاده شد که در سوریه اقلیتی کم‌شمار به حساب می‌آیند. در ١٩٤٦م، هنگامی که دانش‌آموز و فعال سیاسی بود، به شاخۀ سوری حزب بعث پیوست. در ١٩٥٢م وارد آکادمی نظامی حِمص شد و ٣ سال بعد، به‌عنوان خلبان نیروی هوایی فارغ‌التحصیل گردید. او دورۀ آموزشی دیگری را هم در اتحاد شوروی گذراند. از ١٩٥٩ تا ١٩٦١م، در خلال اتحاد کوتاه‌مدت سوریه با مصر در قالب جمهوری متحد عرب، او را از سوریه دور کرده بودند و فرماندهی اسکادرانی را در مصر به عهده داشت. در دورۀ خدمت در مصر، او همراه با افسران دیگر، گروهی را برای احیای دوبارۀ حزب بعث سوریه تشکیل داد.
پس از آنکه بعثیهای سوری قدرت را در ١٩٦٣م در این کشور به دست گرفتند، اسد فرمانده نیروی هوایی شد. او در ١٩٦٦م، پس از شرکت در کودتایی که به سرنگونی رهبری غیرنظامی حزب بعث و تبعید شدن بنیادگذاران آن انجامید، به وزارت دفاع رسید. در دورۀ وزارت او، اسرائیل بلندیهای جولان را طی جنگ شش روزه (ژوئن ١٩٦٧) از سوریه گرفت. ضربه‌ای که این رویداد بر اسد وارد ساخت، بخش بیشتر زندگی سیاسی آینـدۀ او را شکل داد. پس از آن، حـافظ اسد بـا صلاح جدید ــ فـرمانده ستـاد نیروهای مسلح، آمـوزگار سیاسی اسد و رهبر بـا نفوذ سوریـه ــ وارد نبردی دراز‌مدت بـر سر قـدرت شد. او سرانجام در ١٩٧٠م قدرت را به دست گرفت و صلاح جدید و دیگر اعضای حکومت را بازداشت کرد. اسد نخست‌وزیر شد و سال بعد به ریاست‌جمهوری انتخاب گردید. جبهۀ جدیدی از نیروهای بعثی و غیربعثی سوریه هم در ١٩٧٢م تشکیل شد و اسد در رأس آن قرار گرفت.
حافظ اسد بازسازی ارتش را با کمک شوروی آغاز کرد و با بودجه‌ای که از راه کمکهای اهدایی سران کشورهای عربی و مؤسسه‌های بین‌المللی اعطای وام به دست آورد، دست به کارهای عمرانی زد تا در میان عامۀ مردم سوریه محبوبیت به دست آورد. او به‌سان خودکامه‌ای سیاسی و در رأس حکومتی پلیسی، مخالفان سیاسی خود را با توسل به بازداشت، شکنجه و اعدام از میان برداشت.
در اوایل دهۀ ١٩٨٠م چندین کودتای نافرجام بر ضد او شکل گرفت. در ١٩٨٢م که اخوان المسلمین (ه‌ م) در شهر حَماه دست به شورش زدند، اسد به بهای کشته شدن حدود ٢٠ هزار تن و ویرانی تقریبی شهر، شورش را بی‌رحمانه سرکوب کرد. او در زمینۀ سیاست خارجی کوشید تا سوریه را به رهبر جهان عرب تبدیل کند.
اتحادی تازه میان سوریه و مصر به حمله‌ای غافل‌گیرکننده به اسرائیل در اکتبر ١٩٧٣ انجامید، اما مصر که به طور ناگهانی با اسرائیل ترک مخاصمه کرد، سوریه را در معرض شکست نظامی قرار داد و موجب رنجش فراموش‌نشدنی اسد از انور سادات، رئیس‌جمهوری مصر، شد.
در ١٩٧٦م، با درگرفتن جنگهای خونین داخلی در لبنان، اسد چندین لشکر به آن کشور گسیل داشت و زمینۀ حضور دائمی این نیروها را به‌عنوان بخشی از نیروی پاسدار صلح زیر نظر اتحادیۀ عرب، در آن کشور فراهم کرد. پس از حملۀ اسرائیل به جنوب لبنان و اشغال آن از ١٩٨٢ تا ١٩٨٥م، اسد توانست دوباره بر لبنان تسلط یابد و سرانجام، مسیحیان لبنانی را وادارد تا تغییر قانون اساسی را بپذیرند و حق شرکت برابر در حکومت به مسلمانان داده شود. به نظر می‌رسد که اسد به فلسطینیان تندرو و گروههای مسلح اسلامی، که پایگاهشان در لبنان و سوریه بود، نیز کمک می‌کرد.
او سالها نزدیک‌ترین هم‌پیمان اتحاد شوروی در خاورمیانه بود، اما در اواخر دهۀ ١٩٨٠م که قدرت شوروی رو به ضعف گذاشت، روابط سوریه را با غرب گسترش داد.
رقابت حافظ اسد با شاخۀ عراقی حزب بعث ریشۀ دشمنی دیرین او با صدام حسین، رهبر پیشین عراق، بود. اسد در جنگ ایران و عراق (١٣٥٩-١٣٦٧ش) از ایران پشتیبانی کرد و در جنگ نخست خلیج فارس (١٣٦٩-١٣٧٠ش)، برای آزادی کویت، بی‌درنگ به ائتلاف نیروهای مخالف عراق، به رهبری آمریکا، پیوست. این همکاری سوریه به برقراری روابط صمیمانه‌تری با دولتهای غربی انجامید که پیش از آن، حمایت سوریه از تروریسم را محکوم کرده بودند. حافظ اسد در نیمۀ دهۀ ١٩٩٠م در جست‌وجوی ایجاد مناسبات صلح‌آمیز با اسرائیل بود، اما درخواستهای پی‌درپی‌اش برای بازگردانیدن بلندیهای جولان، گفت‌وگوها را به تأخیر انداخت. او در ١٩٩٨م، در واکنش به همکاری راهبردیِ در حال افزایش میان اسرائیل و ترکیه، روابط نزدیک‌تری با عراق برقرار کرد و در کنفرانسهای صلح اعراب و اسرائیل در مادرید (١٩٩١م) و وای ریوِرِ مریلند (١٩٩٨م) شرکت کرد.
پس از مرگ حافظ اسد، پسر ٣٤ ساله‌اش، بشار اسد، جانشین او شد.

مآخذ

CE, ٦th edition;
EA, ٢٠٠٦;
EB, ٢٠٠٨;
ME, ٢٠٠٥.
بخش مفاهیم جدید و عناوین ویژه