اَرْدِشیرْنامه ](a)[ardešīr-nāme، مثنوی مشتمل بر٦ هزار بیت از شاهین‌شیرازی،شاعر یهودی ـ ایرانی سدۀ٨ق/ ١٤م. شاهین شیرازی از نخستین و برجسته‌ترین شاعران پارسی‌گوی یهودی است که از لحاظ کیفیت و کمیت اشعار، سرآمد دیگر شاعران یهود محسوب می‌شود(فیشل،١٤٤؛ نتضر،مقدمه بر منتخب...، ٣٧).
کاتبان یهود در نسخه‌های خطی، او را مولانا شاهین شیرازی نامیده‌اند. از محل دقیق تولد و نام عبری او اطلاع دقیقی در دست نیست، هرچند از کاشان و شیراز به عنوان محل تولد او نام برده‌اند (نک‌ : همو، «ادبیات...»، ٥٤). در هیچ‌یک از تذکره‌های فارسی نامی از شاهین شیرازی و آثار وی نیامده است. این امر با فارسی ـ یهودی بودن اشعار او ارتباط دارد (همانجا). «اردشیرنامه» از مهم‌ترین آثار فارسی ـ یهودی است که شاهین آن را در قالب مثنوی و در بحر هزج مسدّس اخرب سروده، و آن را در ٧٣٣ق/ ١٣٣٣م به پایان برده است (یروشلمی، ١٥٨؛ ایرانیکا، II/ ٣٨٥).
منظومۀ «اردشیرنامه» با ستایش خدا آغاز می‌شود و با نعت و منقبت حضرت موسى و هارون ادامه می‌یابد (ص ١٠٧-١١٣)، سپس شاعر به مدح سلطان ابوسعید ایلخانی (د ٧١٧ق/ ١٣١٧م) می‌پردازد (ص ١١٣-١١٥). مدح سلطان ایلخانی به وسیلۀ شاهین، حاکی از رابطۀ حسنۀ وی با این پادشاه است (نتضر، مقدمه بر منتخب، ٣٧؛ مورن، ١٢٨).

موضوع منظومه

«اردشیرنامه» از لحاظ موضوعی به بخشهای مختلف تقسیم می‌شود. بخشی از آن که به وصف پادشاهان و پهلوانان ایرانی همچون گشتاسب، کیقباد، لهراسب، ارجاسب، رستم، اسفندیار و اردشیر (بهمن) و جز آن اختصاص دارد، با اندک اختلافی، از شاهنامۀ فردوسی اقتباس شده است (نک‌ : ص١١٨- ١٣٩؛یروشلمی، نیز ایرانیکا، همانجاها). در بخشهای دیگر مثنوی مانند حکایت عاشق شدن اردشیر به وشتی، دختر بختنصر(نبوکد نصر)،آزار و اذیت وشتی دختران بنی‌یعقوب را، و یا داستان عاشقانۀ اردشیر با استیر، رویدادها و چهره‌ها از «کتاب استر» برگرفته شده است(ص١٣٩-١٧٠؛ نیز نک‌ : نتضر، همان، ٣٨).
در بخش دیگری از مثنوی، کورش ــ ثمرۀ ازدواج اردشیر و استیر ــ مظهر همبستگی و آمیزش قوم یهود و ملت ایران معرفی گردیده است (ص ١٧٠-١٧٤؛ نیز نک‌ : یروشلمی، همانجا). «عزرانامـه» در بیشتر مجموعه‌های فارسی ـ یهودی بلافاصله در ادامۀ «اردشیرنامه» می‌آید و از لحاظ محتوا در واقع ادامۀ داستان کورش است. این بخش مبتنی بر «کتاب عزرا»و روایات مربوط به تجدید بنای بیت‌المقدس در زمان کورش است. «عزرانامه» شامل ٥٠٠ بیت است (ص ١٧٤-١٧٧؛ نیز نک‌ : نتضر، «ادبیات»، ٥٦) و نسخه‌های خطی نیز از آن موجود است (نک‌ : یروشلمی، همانجا؛ نتضر، مقدمه بر منتخب، ٣-٤). «اردشیرنامه» در ١٩١٠م در اورشلیم به‌وسیلۀ شمعون حاخام بخارایی به چاپ رسید ( ایرانیکا، همانجا).
از شاهین شیرازی اثری به نثر دیده نشده است. آثار منظوم دیگر وی عبارت‌اند از: ١. موسى‌نامه، ٢. داستان یوسف و زلیخا، ٣. برشیت نامه ( نتضر، «ادبیات»، ٥٥-٥٧). امنون نتضر یکی از پژوهشگران برجستۀ آثار شاعران فارسی ـ یهود به‌ویژه آثار شاهین شیرازی به‌شمار می‌آید.

مآخذ

شاهین شیرازی، «اردشیرنامه»، «عزرانامه»، منتخب اشعار فارسی از آثار یهودیان ایران، به کوشش امنون نتضر، تهران، ١٣٥٢ش؛
مجموعه مقالات تحقیقی خاورشناسی، تهران، ١٣٤٢ش؛
نتضر، امنون، «ادبیات یهود ایران»، پادیاوند، ج ١، لس‌آنجلس، ١٩٩٦م؛
همو، مقدمه بر منتخب... (نک‌ : هم‌ ، شاهین شیرازی)؛
یروشلمی، داوید، «یهودیت، ایران و اسلام در آثار شعرای یهود ایران»، یهودیان ایرانی در تاریخ معاصر، ج ٢، به کوشش هما سرشار، لس‌آنجلس، ١٩٩٧م؛
نیز:

Fischel, W. J., «The Beginnings of Judeo-Persian Litertature» (vide: PB, Majmūʾe...);
Moreen V. B., «A Dialogue between God and Satan in Shāhīn's Bereshit Nāmah», Irano-Judaica, ed. Sh. Shaked and A. Netzer, Jerusalem, ١٩٩٤, vol. III.
پریسا سنجابی