این استان در °٤٠ و ´١٥ تا °٤٢ و ´٣٥ طول شرقی و °٣٩ و ´١٠ تا °٤٠ و ´٥٧ عرض شمالی واقع شده، و مساحت آن٠٦٦،٢٥ کمـ ٢ است. ارزروم که در سده‌های نخستین اسلامی با نام قالیقلا شناخته شده بود، سرزمینی از ارمینیۀ چهارم و بخشی از ارمنستان بزرگ یا ارمنستان داخلی بوده است. این ناحیه در غرب منطقۀ کوهستانی ارمنستان و انتهای رشته کوههای مین گول داغ و کوه قندیل و کوههای پُنتُس شرقی واقع شده است. ٤/ ٧١ درصد ازنواحی ارزروم در ارتفاعی میان ٥٠٠،١ تا ٥٠٠،٢ متر قرار دارد.
بزرگ‌ترین رودهای ارزروم، چوروخ، قراسو و ارس است. استان ارزروم دارای معادن غنی از جمله زغال‌سنگ و سنگ نمک است و شمال آن را جنگلهای وسیع کاج فرا گرفته است.
دامداری یکی از بخشهای اقتصادی عمدۀ ارزروم است. در این ناحیه کارخانه‌ها و تأسیسات صنعتی همچون تولید پارچه و کفش، تأسیسات تهیۀ گوشت، کارخانه‌های قند، مواد غذایی، لبنی و جز آنها موجود است. شهرهای این استان اینهاست: اشکاله، چات، هینیس، هوراسان، ایسپیر، قارایازی، نارمان، اولتو، پاسین لر، شنکایا، تکمان، تورتوم و اولور.
جم‌ع‌ ‌(برآورد ٢٠٠٦م): ١٠٨،٩٨٦ تن.

شهر ارزروم

این شهر مرکز اداری استان ارزروم است و بخش قابل توجهی از جمعیت آن کُرد هستند. ارزروم (قالیقلا) در عهد خلیفه عثمان به دست مسلمانان افتاد. این شهر در سده‌های ٦ و ٧ق/ ١٢ و ١٣م شهری آباد بوده است.
شاه اسماعیل صفوی در ٩٠٤ق/ ١٤٩٩م به ارزروم رفت و از آنجا عازم ارزنجان شد. وی در ٩٠٨ق بار دوم به ارزروم لشکر کشید و آنجا را گرفت. پس از جنگ چالدران در ٩٢٠ق/ ١٥١٤م، سلطان سلیم ارزروم و بایبورد را به سرزمین عثمانی ملحق ساخت. در دوران پادشاهان صفوی لشکریان ایران چندین‌بار ارزروم را به تصرف درآوردند. ارزروم در طول تاریخ به سبب جنگها و درگیریها بارها دستخوش ویرانی شد. بناهای تاریخی آن در سدۀ ١١ق عبارت بوده است از: پاشا سرایی با ١١٠ حجره، کاخ محمدپاشا، کاخ تکه‌لی پاشا، سرای جعفر افندی، سرای ویژۀ محکمۀ شرع رسول (ص)، سرای کوچک ابازه پاشا و دیگر سراهای شهر. در همین دوره در این شهر ٧٠ کوی ویژۀ مسلمانان، ٧ کوی ارمنی‌نشین و ٧٧ محراب وجود داشته، و مسجد اولو جامع مربوط به عصر آق قویونلوها از اهمیت ویژه‌ای برخوردار بوده است.
هنوز آثاری از روزگاران گذشته در ارزروم برجای مانده است که مدرسۀ یاقوتیه با گنبد، اوچ گنبدلر (سه گنبدان) و جفته مناره‌لر (دو مناره) از جملۀ آنهاست. از مشاهیر ارزروم می‌توان به ابوعلی اسماعیل بن قاسم بن عیذون مشهور به قالی لغوی و رجب بن قراجا اشاره کرد.
جمع‌ ‌(برآورد ٢٠٠٦م): ١٧٨، ٤٣٣ تن.*

مآخذ

ابن اثیر، الکامل؛
ابن بطوطه، محمد، رحله، بیروت، ١٤٠٧ق/ ١٩٨٧م؛
ابن حجر عسقلانی، احمد، الدرر الکامنة، به کوشش محمد عبدالمعید خان، حیدرآباد دکن، ١٣٩٣ق/ ١٩٧٣م؛
ابن حوقل، محمد، صورة الارض، لیدن، ١٩٣٩م؛
ابن خردادبه، عبیدالله، المسالک و الممالک، به کوشش دخویه، لیدن، ١٨٨٩م؛
ابن خلدون، العبر، به کوشش خلیل شحاده و سهیل زکار، بیروت، ١٤٠١ق/ ١٩٨١م؛
ابن خلکان، وفیات؛
ابوالفدا، تقویم البلدان، به کوشش رنو و دوسلان، پاریس، ١٨٤٠م؛
آدمیت، فریدون، امیرکبیر و ایران، تهران، ١٣٥٥ش؛
اعتمادالسلطنه، محمدحسن، تاریخ منتظم ناصری، به کوشش محمداسماعیل رضوانی، تهران، ١٣٦٧ش؛
اولیا چلبی، سیاحت‌نامه، استانبول، ١٣١٤ق/ ١٨٩٦م؛
بلاذری، احمد، فتوح البلدان، لیدن، ١٨٦٥م؛
پیگولوسکایا، ن.و.، اعراب حدود مرزهای روم شرقی و ایران در سده‌های چهارم ـ ششم میلادی، ترجمۀ عنایت‌الله رضا، تهران، ١٣٧٢ش؛
همو، شهرهای ایران در روزگار پارتیان و ساسانیان، ترجمۀ عنایت‌الله رضا، تهران، ١٣٦٨ش؛
دایرة المعارف فارسی؛
سمعانی، عبدالکریم، الانساب، به کوشش عبدالله عمر بارودی، بیروت، ١٤٠٨ق/ ١٩٨٨م؛
طبری، تاریخ؛
عبدالمؤمن بن عبدالحق، مراصد الاطلاع، به کوشش علی محمد بجاوی، بیروت، ١٩٥٥م؛
فلسفی، نصرالله، زندگانی شاه عباس اول، تهران، ١٣٥٢ش؛
لویس، برنارد، ظهور ترکیۀ نوین، ترجمۀ محسن علی سبحانی، تهران، ١٣٧٢ش؛
میرخواند، محمد، روضة الصفا، تهران، ١٣٣٩ش؛
هامر پورگشتال، یوزف، تاریخ امپراتوری عثمانی، ترجمۀ زکی علی‌آبادی، به کوشش جمشید کیانفر، تهران، ١٣٦٧ش؛
هینتس، والتر، تشکیل دولت ملی در ایران، ترجمۀ کیکاووس جهانداری، تهران، ١٣٤٦ش؛
یاقوت، بلدان؛
همو، المشترک، به کوشش ووستنفلد، لایپزیگ، ١٨٤٦م؛
یعقوبی، احمد، تاریخ، بیروت، دارصادر؛
نیز:

Bolshakov, O.G., Istoriya khalifata, Islam v Aravii, ٥٧٠-٦٣٣, Moscow, ١٩٨٩;
Britannica Book of the Year (١٩٨٨) ;
BSE٢;
BSE٣;
Favstos, B., Istoriya Armenii, tr. M.A. Gevorgyan, Erevan, ١٩٥٣;
Gandzaketsi, K., Istoriya Armenii, tr. L.A. Khanlaryan, Moscow, ١٩٧٦;
IA;
Movses Khorenatsi, Istoriya Armenii, tr. Gagik Sarkisyan, Erevan, ١٩٩٠, Pauly;
Pigulevskaya, N.V., Vizantiya i Iran, Moscow/ Leningrad, ١٩٤٦;
Türk ansiklopedisi, Ankara, ١٩٦٨;
Uzunçaṣılı, İ.H., Osmanlı tarihi, Ankara, vol. I, ١٩٨٢, vols. II-III, ١٩٨٣;
YA;
Yeni Türk ansiklopedisi, Istanbul, ١٩٨٥.
عنایت‌الله رضا