آزاد [āzād]، عـبـدالقـدیـر (١٢٧٠-١٣٥٢ش/ ١٨٩١-١٩٧٣م)، روزنامه‌نگار، نمایندۀ مجلس شورای ملی و از فعالان سیاسی عصر پهلوی. وی اهل سبزوار، و به سبزواری معروف بود، اما به مناسبت انتشار روزنامۀ آزاد، بعدها به عبدالقدیر آزاد شهرت یافت (صدر هاشمی، ١/ ١٤٤). تحصیلات خود را تا پایان دورۀ متوسطه در سبزوار گذراند و به استخدام پست و دادگستری درآمد. او به سبب اعتراض به قرارداد ١٩١٩م دستگیر شد و ٥ ماه در بازداشت به سر برد (آزاد، «خاطرات...»، ٦٧- ٦٨). پس از آزادی، به همراه چند تن از دوستانش، حزب طرفداران قانون اساسی را در مشهد تشکیل داد و به علت مخالفت با سیاستهای احمد قوام که در آن زمان حاکم خراسان بود، برای دومین بار به زندان افتاد و ٣ ماه در زندان ماند (همو، «حزب...»، ٥٨- ٥٩، ٦١). پس از آزادی از زندان، برای تقویت حزب طرفداران قانون اساسی، زبردست‌خان، از خانهای درگز را که با قوام دشمنی داشت و در مشهد در تبعید به سر می‌برد، به عضویت حزب درآورد و با کمک او و حمایت اتحاد جماهیر شوروی، شورشی در درگز به راه انداخت که خیلی زود به دیگر نواحی شمالی خراسان سرایت کرد (همان، ٦٠- ٦١؛ میرنیا، ١٩٨-٢٠٠). این شورش سرکوب شد و آزاد به همراه زبردست‌خان و ٤٠٠ تن از شورشیان به شوروی گریختند. پس از گذشت یک ماه، دولت مرکزی عفو عمومی اعلام کرد. آزاد حدود ١٨ ماه در آنجا ماند و پس از آن با توجه به عفو عمومی به کشور بازگشت، اما دستگیر و به اعدام محکوم شد. بر اثر وساطت شیخ حسین یزدی مجتهد که با سردار سپه روابط دوستانه‌ای داشت، حکم اعدام او لغو، و از زندان آزاد شد (آزاد، همان، ٦١).
آزاد پس از رهایی از زندان، در ١٣٠١ش، روزنامۀ آزاد را در مشهد منتشر کرد. مقالات این نشریه تحت تأثیر انقلاب ١٩١٧م روسیه، تا حدودی گرایش اشتراکی داشت (همانجا؛ صدر هاشمی، ١/ ١٤٣؛ آقا بکف، ١١٩).
آزاد به علت نوشتن مقاله‌های تند و فعالیتهای سیاسی بارها زندانی شد. در ١٣٠٦ش به سبب نوشتن مقاله‌ای دربارۀ لزوم آزادی زنان، ناخرسندی برخی از روحانیان مشهد را فراهم کرد. وثوق‌السلطنه دادور، استاندار وقت خراسان، به این بهانه دستور دستگیری و تبعید او را به شیروان صادر کرد. آزاد به کنسولگری شوروی در مشهد پناهنده شد و با کمک کنسول به تهران گریخت (آزاد، «١٥ سال...»، ٤٤-٤٥؛ آقابکف، ١١٩-١٢٠).
وی در ١٣١٠ش، به اتهام فعالیتهای کمونیستی دستگیر، و ظاهراً به دستور‌ رضا شاه به حبس ابد محکوم شد، اما پس از وقایع شهریور ١٣٢٠ از زندان آزاد گردید. در مهرماه ١٣٢٠، به دعوت سلیمان میرزا اسکندری در نخستین جلسۀ هیئت مؤسسان حزب تودۀ ایران شرکت کرد و به همراه چند تن دیگر، مسئول تنظیم اساسنامۀ آن حزب شد، اما بر اثر اختلافات سیاسی، خیلی زود از این حزب کناره گرفت(آزاد، همان،٤٥-٤٦؛ خامه‌ای، ٢٥٠؛ اسکندری، ١١٤-١١٦؛ طبری، ٤٤) و حزب استقلال را تأسیس کرد، و انتشار دورۀ دوم روزنامۀ آزاد را، به عنوان سخنگوی آن حزب، آغاز کرد (مدیر شانه‌چی، ٥٩؛ صدر هاشمی، ١/ ١٤٤).
آزاد در انتخابات دورۀ ١٥ مجلس شورای ملی با حمایت قوام، از شهر سبزوار به مجلس راه یافت (سفری، ١/ ٢٠٤)، اما در مجلس به گروه مخالفان قوام پیوست (همو، ١/ ٢٢٢-٢٢٣) و به دکتر مصدق نزدیک شد( فرهنگ...، ١/ ١٣٣). پس از پایان یافتن دورۀ مجلس ١٥ در ١٣٢٨ش، و در پی وقایعی که به تشکیل جبهۀ ملی ایران منجر شد، آزاد به عنوان یکی از اعضای هیئت مؤسس به عضویت این جبهه درآمد (جبهه ملی...، ١/ ٧، مقدمه). در انتخابات دورۀ ١٦ مجلس به عنوان نامزد جبهۀ ملی از تهران به مجلس راه یافت (همان، ١/ ٨، مقدمه) و به همراه ٨ تن دیگر از اعضای جبهۀ ملی، «فراکسیون وطن» با شعار «ملی شدن نفت در سراسر ایران» را در مجلس تشکیل داد (مکی، ٢٩٦). آزاد پس از تشکیل کابینۀ مصدق در اردیبهشت ١٣٣٠، به مخالفت با دولت وی پرداخت و از جبهۀ ملی و فراکسیون وطن کناره گرفت ( گذشته...، ٦٠٤) و به صف مخالفان مصدق پیوست (سفری، ١/ ٥٥٧- ٥٥٩). آزاد برای راه یافتن به مجلس ١٧، سعی کرد با مخالفان مصدق ائتلاف کند، تا جایی که نامش در فهرست نامزدهای پیشنهادی دربار گنجانده شد، با این حال به مجلس راه نیافت (همو، ١/ ٥٧٦؛ فرهنگ، ١/ ١٣٤). پس از کودتای ٢٨ مرداد ١٣٣٢و به رغم مخالفتهایش با مصدق، در دولت کودتا به بازی گرفته نشد و تا پایان عمر از صحنۀ سیاسی دور شد.

مآخذ

آزاد، عبدالقدیر، «١٥ سال در زندان»، خاطرات وحید، تهران، ١٣٥١ش، دورۀ ١٠، شم‌ ١١-١٥؛
همو، «حزب طرفداران قانون اساسی»، همان، شم‌ ٩ – ١٠؛
همو، «خاطرات آزاد»، همان، شم‌ ٨؛
آقابکف، ژرژسرگیویچ، خاطرات، ترجمۀ حسین ترابیان، تهران، ١٣٥٧ش؛
اسکندری، ایرج، خاطرات، تهران، ١٣٧٢ش؛
خامه‌ای، انور، خاطرات سیاسی، تهران، ١٣٧٢ش؛
جبهۀ ملی به روایت اسناد ساواک، مرکز بررسی اسناد تاریخی وزارت اطلاعات، تهران، ١٣٧٩ش؛
سفری، محمدعلـی، قـلم و سیـاست، تهـران، ١٣٧١ش؛
صدر هـاشمی، محمد، تاریخ جرائد و مجـلات ایران، تهران، ١٣٦٣ش؛
طبری، احسان الله، کژ راهه، خاطراتی از تـاریخ حزب توده، تهران، ١٣٦٦ش؛
فرهنگ ناموران معاصر، تهران، ١٣٥١ش؛
گذشته چراغ راه آینده است، تهران، ١٣٦١ش؛
مدیر شانه‌چی، محسن، احزاب سیاسی ایران، تهران، ١٣٧٥ش؛
مکی، حسین، وقایع ٣٠ تیر ١٣٣١، تهران، ١٣٦٠ش؛
میرنیا، علی، وقایع خاور ایران در دورۀ قاجار، تهران، ١٣٦٧ش.

علی کرم‌همدانی