این استان، با میانگین ٧٩٢ متر ارتفاع از سطح دریا، در´٦ °٣٩ تا ´٩ °٤٠ عرض شمالی و´٥٨ °٢٩ تا ´٤ °٣٢ طول شرقی قرار دارد («دانشنامۀ میهن»، ٢٨١٥). اسکی‌شهر با استانهای افیون قره حصار در جنوب، قونیه در جنوب شرقی، آنکارا در شرق، بولو در شمال غربی، و بیله‌جیک و کوتاهیه در غرب، همسایه است (همان‌جا). شهرستانهای این استان عبارت‌اند از چیفت‌لر، محمودیه، میخالجیک، ساریجه‌کایا، سیدغازی و سیوْری‌حصار (همان، ٢٨١٤). ترکمن‌داغ، با ٨٢٥‘١ متر ارتفاع، بلندترین نقطۀ استان اسکی‌شهر است. از دیگر ارتفاعات مهم این استان می‌توان به بُزداغ، سون‌دوکِن و سیوری‌حصار اشاره کرد (همان، ٢٨١٥-٢٨١٦). رود سَکاریا بـه‌همراه شاخه‌های مهم آن ــ پُرسوق و ساری‌سو ــ مهم‌ترین رودهای استان به‌شمار می‌آیند (همان، ٢٨١٧-٢٨١٨). آب‌و‌هوای این استان قاره‌ای (برّی) است که تابستانهایی گرم‌ و ‌خشک، و زمستانهایی سرد دارد (همان، ٢٨٢٤ ؛ «دانشنامۀ ترک»، ذیل «اسکی‌شهر»). این استان از نظر پوشش گیاهی، فقیر است. در بخشی از آن که در منطقۀ آناتولی غربی واقع است، جنگلهای کاج و صنوبر، و در بخش واقع در آناتولی داخلی، به‌سبب بـارش کم، پوشش اِستِپی ــ مانند خار و خارشتر ــ دیده می‌شود («دانشنامۀ میهن»، ٢٨٢٤-٢٨٢٥).
اسکی‌شهر از صنعتی‌ترین استانهای ترکیه است («دانشنامۀ دیانت»، ذیل «اسکی‌شهر»). از مهم‌ترین صنایع آن می‌توان لکوموتیوسازی («دانشنامۀ میهن»، ٢٨٥١, ٢٨٧٤, ٢٨٧٨)، تولید قند (کوجاتورک، ٥٤٣)، که کارخانۀ آن نخستین کارخانۀ قند در ترکیه است («دانشنامۀ میهن»، ٢٨٧٣-٢٨٧٤)، هواپیماسازی، ماشین‌سازی، صنایع غذایی و سیمان را نام برد (همان، ٢٨٧٧ ؛ «دانشنامۀ ترک»، همان‌جا). از مهم‌ترین معادن این استان می‌توان به مَنیَزیت، پِرلیت، منگنز و مواد اولیۀ سیمان اشاره کرد («دانشنامۀ میهن»، ٢٨٢٠-٢٨٢١). اما شهرت عمدۀ اسکی‌شهر به داشتن سنگ سیلیکات منیزیم است. اسکی‌شهر تنها ناحیه در جهان است که این ماده در آن‌ به‌فراوانی یافت می‌شود و به همین سبب، این سنگ به سنگ اسکی‌شهر معروف است (همان، ٢٨٢٢). آبهای معدنیِ گرم اسکی‌شهر نیز شهرت بسیاری دارند (İA ، ذیل «اسکی‌شهر»؛ «دانشنامۀ ترک»، همان‌جا).
جمع‌ )برآورد ٢٠٠٨م): ح ٠٠٠‘٧٣٤ تن.

شهر اسکی‌شهر

اسکی‌شهر، کـه درگذشته دُرولایون خوانده می‌شد (استرابن، ٥٠٥ ؛ اومار، ١٠٠)، در دشت وسیعی به همین نام، در کنار رود پُرسوق واقع است (İA ؛ «دانشنامۀ ترک»، همان‌جاها). بنای این شهر را به دُرولِئوسِ اِرِتریایی در سدۀ ٦ق‌م نسبت می‌دهند («دانشنامۀ میهن»، ٢٨٣٠ ؛ İA ، همان‌جا). سلاجقۀ روم (آسیای صغیر) پس از تصرف این منطقه، به‌سبب وجود ویرانه‌های درولایون، آنجا را اسکی‌شهر ــ یعنی شهر کهنه ــ نامیدند (همان‌جاها).
کاوشهای باستان‌شناختی در ناحیه‌ای که اسکی‌شهر در آن قرار دارد، نشان‌ می‌دهد که این شهر از دوران دیرینه سنگی مسکون بوده است («دانشنامۀ میهن»، همان‌جا). ذخایر غنی معدنی، چون قلع و نقره («دانشنامۀ دیانت»، همان‌جا)، از یک سو، و منابع فراوان آب («دانشنامۀ ترک، همان‌جا) از سوی دیگر، از هزارۀ ٤ق‌م، این ناحیه را به منطقه‌ای پر اهمیت و جاذب تبدیل کرد («دانشنامۀ دیانت»، «دانشنامۀ میهن»، همان‌جاها). شهر درولایون در مرز میان دو فرهنگ متفاوت اژه‌ای در غرب، و آناتولیایی در شرق (مرز میان فروگیا و بیثونیا) واقع شده بود (همان‌جا). این شهر در دوران حکومت لودیان (لیدیها) از نظر شهرنشینی و بازرگانی، گسترش یافت («دانشنامۀ دیانت»، همان‌جا). درولایون در زمان امپراتوریهای روم و بیزانس بر سر راه قسطنطنیه ـ سوریه قرار داشت و از سدۀ ٦م و به هنگام گسترش فعالیتهای بازرگانی، اهمیت ویژه‌ای یافت (همان‌جا). این شهر از زمانهای کهن در مسیر راههای مهمی بوده است، و امروزه نیز بر سر راههایی اصلی قرار دارد که آناتولی داخلی را به ناحیۀ مرمره می‌پیوندند. اسکی‌شهر با راه‌آهن نیز به استانبول، ازمیر، و از راه آنکارا، به آناتولی داخلی و شرقی و همچنین، از راه قونیه، به آدانا متصل است («دانشنامۀ ترک»، همان‌جا).
درولایون در جریان فتوحات اسلامی محل تجمع سپاه بود (ابن‌خردادبه، ١١٣). پس‌از اعراب، قبایل ترک بدانجا هجوم بردند. هنگامی که سلیمان‌شاه یکم، بنیادگذار دودمان سلجوقیان روم (آسیای صغیر)، درصدد گسترش منطقۀ نفوذ خود برآمد، سردارانش درولیه (درولایون) را که از آن پس، اسکی‌شهر نامیده شد، به تصرف خود درآوردند («دانشنامۀ میهن»، ٢٨٣٥؛ «دانشنامۀ دیانت»، همان‌جا). با شکست خوردن سلجوقیان در نخستین جنگ صلیبی، راه آسیای صغیر به روی مسیحیان گشوده شد (رانسیمان، ١٤٣) و اسکی‌شهر به‌ ‌دست امپراتوری بیزانس افتاد («دانشنامۀ دیانت»، همان‌جا).
با حملۀ مغولان به آناتولی، حکومت اسکی‌شهر و توابع آن به نورالدین جاجا، یکی از سرداران مغول، واگذار شد (آقسرایی، ٣٣، ٤٥، ٧٥). پس ‌از تضعیف دولت سلجوقی روم (راسم، ١١-١٢؛ مراد، ٢١)، عثمانیها ــ بـه رهبری عثمان غازی ــ که ادارۀ ناحیۀ اسکی‌شهر و سُگود را از دورۀ اِرطُغرُل در دست داشتند، برخی نواحی را، ازجمله اینه‌گول و قرا‌جه حصار، تصرف کردند. علاء‌الدین کیقباد بن فرامرز، سلطان سلجوقی، ادارۀ اسکی‌شهر و نواحی پیرامون آن را به‌دست آنها به رسمیت شناخت (فریدون بک، ٥٦- ٥٨؛ سعدالدین، ١٧- ١٨؛ قره‌چلبی‌زاده، ٣٣٩). به این ترتیب، اسکی‌شهر و نواحی پیرامون آن خاستگاه خاندان عثمانی، و نخستین بخش از قلمرو دولت عثمانی به شمار می‌رود (مراد، همان‌جا). اسکی‌شهر در لشکرکشیهای دولت عثمانی به شرق، یکی از نقاط تجمع سپاه بوده است (نک‌ : نصوح، گ١٠٩b ).
پس ‌از پایان جنگ جهانی اول در ١٩١٨م، در پی شکست و تجزیۀ امپراتوری عثمانی، نیروهای انگلیسی در ٢٣ ژانویۀ ١٩١٩م/ ٣ بهمن ١٢٩٧ش، اسکی‌شهر را اشغال کردند («دانشنامۀ دیانت»، ٤٠٠ ؛ «دانشنامۀ میهن»، ٢٨٤١). فشار نیروهای انگلیسی بر مردم، کنگرۀ سیواس را واداشت تا در این ‌باره تصمیم بگیرد. بر پایۀ تصمیم‌ این کنگره، عملیات نظامی برضد اشغال اسکی‌شهر، به‌فرماندهی علی فؤاد پاشا، آغاز شد. انگلیسیها سرانجام در ٢٠ مارس ١٩٢٠م/ ٢٩ اسفند ١٢٩٨ش، اسکی‌شهر را تخلیه، و به اِزمیت عقب‌نشینی کردند (همان، ٢٨٤٢ ؛ «دانشنامۀ دیانت»، همان‌جا). پس از خارج شدن انگلیسیها از اسکی‌شهر، ارتش یونان به آناتولی حمله کرد (بروکلمان، ٦١١). یونانیها به‌سوی اسکی‌شهر پیشروی کردند (کوجاتورک، ٢٦٩). نیروهای ترک، پس ‌از شکست، عقب‌نشینی کردند و اسکی‌شهر در ژوئیۀ ١٩٢٠، به تصرف ارتش یونان درآمد («دانشنامۀ میهن»، ٢٨٤٣ ؛ «دانشنامۀ دیانت»، همان‌جا). اما سرانجام، در پی جنگ مشهور سَکاریا، در ٢ سپتامبر ١٩٢٢م/ ١١ شهریور ١٣٠٠ش، از اشغال یونانیها درآمد (کوجاتورک، ٣٣٨).
بازرگانی، پس‌از کشاورزی و صنعت، مهم‌ترین فعالیت اقتصادی اسکی‌شهر است («دانشنامۀ دیانت»، همان‌جا). اسکی‌شهر یکی از مراکز دانشگاهی ترکیه است؛ دانشگاههای آناتولی و عثمان غازی در اسکی‌شهر از دانشگاههای معتبر ترکیه به‌شمار می‌آیند (همان‌جا).
از آثار تاریخی و اسلامی اسکی‌شهر می‌توان به مسجد علاء‌الدین کیقباد یکم (٦ق/ ١٢م) («دانشنامۀ میهن»، ٢٩٢٤-٢٩٢٥)؛ مجمو‌عۀ قورشونلو، شامل مسجد، مدرسه، کاروان‌سرا و مهمان‌سرا (١٠ق/ ١٦م)، و آرامگاه شیخ اَده‌بالی اشاره کرد (همان، ٢٩٢٥-٢٩٢٨).
جمع‌ (٢٠٠٠م): ٧٩٣‘٤٨٢ تن.

مآخذ

ابن‌خردادبه، عبیدالله، المسالک و الممالک، به‌کوشش دخویه، لیدن، ١٨٨٩م؛
احمد راسم، عثمانلی تاریخی، استانبول، ١٣٢٦-١٣٣٠ق؛
آقسرایی، مسامرة الاخبار؛
بروکلمان، کارل، تاریخ ملل و دول اسلامی، ترجمۀ هادی جزایری، تهران، ١٣٤٦ش؛
سعدالدین، محمد، تاج التواریخ، مطبعۀ عامره، بی‌جا، ١٢٧٩-١٢٨٠ق، ج ١؛
فریدون بک، احمد، منشآت السلاطین، استانبول، ١٢٧٤-١٢٧٥ق، ج ١؛
قره‌چلبی‌زاده، عبدالعزیز، روضة‌الابرار المبین بحقایق الاخبار، به‌کوشش سعدالله سعید افندی و عبدالوهاب طاغستانی، بولاق، ١٢٤٨ق؛
مراد، محمد، تاریخ ابوالفاروق، به‌کوشش طه‌زاده عمر فاروق، استانبول، ١٣٢٥ق؛
نیز:

EB , ٢٠١٠ )under «Eskiṣehir»);
İA;
Kocatürk, U., Atatürk ve Türkiye Cumhuriyeti Tarihi Kronolojisi, Ankara, ١٩٨٣;
Naṣūḥü’s - Silāḥī (Maṭrākçī), Beyān - ı Menāzil-i sefer-i ʿIrākeyn -ı Sultān süleymān Ңān, ed. Yurdaydin, Ankara, ١٩٧٦;
Runciman, S., Haçlı Seferleri Tarihi, tr. F. Iṣıltan, Ankara, ١٩٨٦-١٩٨٧, vol. II ;
Strabo, The Geography, tr. & ed. H. L. Jones, LCL, London / Cambridge (MA), ١٩٢٣-١٩٣٦, vol. I ;
Türk Ansiklopedisi, Ankara, ١٩٦٨-١٩٨٤;
Türkiye Diyanet Vakfı Islam Ansiklopedisi, Ankara , ١٩٨٨-٢٠٠٩;
Umar, B., Türkiye Halkının İlkçağ Tarihi, ١٩٨٢ , vol. I;
Yurt Ansiklopedisi, Istanbul, ١٩٨١-١٩٨٤, vol . IV.
علی‌اکبر دیانت (دبا)