نامش میر زین‌العابدین، و موطنش اصفهان بود (آذر بیگدلی، ٣٧٦؛ مدرس، ٣ / ٢٠؛ صبا، ١١). منابع موجود از زندگی وی اطلاعات کافی به دست نمی‌دهند، جز اینکه او را ازجملۀ شاعران متـأخر اصفهانی معرفی می‌کنند (نک‌ : مدرس، همانجا؛ ملی، ٣ / ٣٢٠). آفرین از معاصران و مصاحبان ولی محمد خان، عموی لطفعلی خان آذر بیگدلی و صاحب آتشکده، بود (آذر بیگدلی، صبا، همانجاها). وی دارای طبعی نیکو بود و در سرودن غزل تبحر داشت (محمودمیرزا، ١٤٥). دیوان این شاعر، شامل ٥ هزار بیت، هنگام حملۀ افغانها به اصفهان از میان رفت و تنها اشعاری پراکنده از وی باقی مانده است (نک‌ : سامی، ١ / ٢٤٥؛ هدایت، ٢ / ١٦٥؛ صبا، محمودمیرزا، مدرس، همانجاها).

مآخذ

آذر بیگدلی، لطفعلی، آتشکده، به کوشش جعفر شهیدی، تهران، ١٣٣٧ ش؛
سامی، شمس‌الدین، قاموس الاعلام، استانبول، ١٣٠٦ ق / ١٨٨٩ م؛
صبا، محمد مظفرحسین، تذکرۀ روز روشن، به کوشش محمدحسین رکن‌زاده آدمیت، تهران، ١٣٤٣ ش؛
محمود میرزا قاجار، سفینة المحمود، به کوشش عبدالرسول خیام‌پور، تبریز، ١٣٤٦ ش؛
مدرس، محمدعلی، ریحانة الادب، تهران، ١٣٣٥ ش؛
ملی، خطی؛
هدایت، رضاقلی، مجمع الفصحا، به کوشش مظاهر مصفا، تهران، ١٣٣٩ ش.

پوران راکی

٢. آفرین لاهوری (د ١١٥٤ ق / ١٧٤١ م

شاه فقیرالله، از شاعران پارسی‌گوی سبک هندی شبه‌قاره. اصلش از قبیلۀ جویه از قوم گوجر، در لاهور بود و در محلۀ بخارایی آن شهر سکونت داشت (حاکم، ١٨؛
آزاد، ٢٨؛
آرزو، ٤٣). به تصریح پاره‌ای از منـابع، او عمر طولانی داشت و روزگار اورنگ‌زیب (سل‌ ١٠٦٨- ١١١٨ ق / ١٦٥٨-١٧٠٦ م) و پسرش بهادرشاه (سل‌ ١١١٨-١١٢٤ ق / ١٧٠٦-١٧١٢ م) را درک کرد و مورد احترام امیران لاهور، به‌ویژه سیف‌الدوله عبدالصمد خان بهادر و پسرش زکریا خان بهادر بود (حاکم، همانجا؛
ابراهیم خان، ١١؛
عظیم‌آبادی، ١٤٧؛
هادی، ٣٩؛
نیز نک‌ : منزوی، ٨ / ١٠٩٣-١٠٩٤). در کودکی به همراه پدرش از محضر استادانی چون ناصرعلی سرهندی، شاعر نامور شبه‌قاره، بهره برد (نک‌ : حاکم، ١٩؛
عبدالغنی، ٥١). در ٢٠‌سالگی با حاجی فریدون، متخلص به «سابق»، از شاگردان صائب که به تازگی از ایران به هند رفته بود، ملاقاتی داشت (حاکم، ١٨). او که در شمار شاعران پارسی‌گوی در شبه‌قاره بود، با شاعران و سخن‌شناسان آن روزگار معاشرت و مصاحبت داشت که از آن جمله می‌توان به علی خان آرزو، آزاد بلگرامی، واله داغستانی، خوشگو، میر محمد فائق، میر محمد رایج و خواجه عبدالله سامی اشاره کرد (آرزو، همانجا؛
آزاد، ٢٨- ٢٩؛
واله، ٣٠٩-٣١٠؛
خوشگو، ٢٣٩- ٢٤٠؛
نیز نک‌ : حاکم، ١٩، ٢١-٢٢؛
احمد، ٥٠٢).
آفرین لاهوری شاگردان زیادی داشت (آرزو، همانجا). حاکم لاهوری، صاحب تذکرۀ مردم دیده، یکی از شاگردان وی بود که به گفتۀ خودش نزد آفرین قصاید عرفی را آموخت (ص ٢٢)؛
او دربارۀ آفرین چنین می‌گوید: «با آنکه در علوم عربیه فارغ‌التحصیل بود، به شعر و شاعری میل تمامی داشت؛
در کتاب‌دانی ماهر و بی‌نظیر، و در افادۀ مثنوی معنوی یگانه و بی‌همتا بود» (ص ٢٠). آفرین در حدود ٨٠سالگی در لاهور درگذشت (همو، ٢٢).
صفا (٥(٢) / ١٤٠٤) او را از شاعران توانا و چیره‌دست شبه‌قاره می‌داند، که هم در زبان‌آوری و هم در خیال‌بندی و مضمون‌آفرینی مهارت بسیار داشت (نیز نک‌ : عبدالغنی، ٥١-٥٢). واله داغستانی (همانجا) با وجود آنکه از آفرین لاهوری با اعجاب و تحسین یاد می‌کند، اعتقاد دارد کلام او گاه از نظر فصاحت و بلاغت لغزشهایی یافته است (نیز نک‌ : صفا، همانجا). او با انواع قالبهای شعری آشنا بود، در سرودن شعر، شیوۀ ناصرعلی سرهندی و صائب تبریزی را می‌ستود و از آنها پیروی می‌کرد، و غزلیاتش افزون بر تنوع و تازگی، دارای مضامین اخلاقی و صوفیانه نیز بود (حاکم، ١٨؛
صفا، ٥(٢) / ١٤٠٣؛
عبدالغنی، همانجا).

آثـار

آفرین لاهوری دارای آثار متنوعی است، ازجمله: ١. دیوان اشعار، مشتمل بر قصاید، غزلیات و انواع شعر ازجمله مخمسات. این اثر در ١٩٦٧ م، به کوشش غلام ربانی عزیز در دو مجلد چاپ شده است؛
٢. ابجد فکر، مثنوی عرفانی‌ای که در آغاز آن اورنگ‌زیب را ستایش کرده است؛
٣. مثنوی انبان معرفت؛
٤. مثنوی ناز و نیاز؛
٥. مثنوی بزمیِ هیر و رانجها (راز و نیاز یا ناز و نیاز)، مشتمل بر داستانها و افسانه‌های هندی که در ١١٤٣ ق / ١٧٣٠ م، به نام فرخ‌سیر در ١٣٢‘٢ بیت سروده شده است؛
٦. مثنوی مهتاب و کتان (عبدالغنی، ٥١؛
منزوی، ٨ / ١٠٩٢- ١٠٩٨؛
ربانی عزیز، «ب» ـ «د»).

مآخذ

ابراهیم خان خلیل، علی، صحف ابراهیم، به کوشش عابدرضا بیدار، پتنه، ١٩٧٨ م؛
احمد، ظهورالدین، پاکستان می‌ﮟ فارسی ادب، لاهور، ١٩٧٧ م؛
آرزو، علی خان، مجمع النفایس، به کوشش هاشم محدث، تهران، ١٣٨٤ ش؛
آزاد بلگرامی، میر غلامعلی، خزانۀ عامره، کانپور، ١٨٧١ م؛
آفرین لاهوری، کلیات، به کوشش غلام ربانی عزیز، لاهور، ١٩٦٧ م؛
حاکم لاهوری، عبدالحکیم، تذکرۀ مردم دیده، به کوشش سید عبدالله، لاهور، ١٣٣٩ ش / ١٩٦١ م؛
خوشگو، بندر ابن داس، سفینۀ خوشگو، به کوشش محمد عطاء‌الرحمان، پتنه، ١٣٧٨ ق / ١٩٥٩ م؛
ربانی عزیز، غلام، مقدمه بر کلیات آفرین لاهوری (هم‌ )؛
صفا، ذبیح‌الله، تاریخ ادبیات در ایران، تهران، ١٣٧٨ ش؛
عبدالغنی، «شعرای فارسی»، تاریخ ادبیات مسلمانان پاکستان و هند، لاهور، ١٩٧٢ م، ج ٥(٣)؛
عظیم‌آبادی، حسینقلی خان، نشتر عشق، به کوشش اصغر جانفدا، دوشنبه، ١٩٨١ م؛
منزوی، خطی مشترک؛
واله داغستانی، علیقلی، ریاض الشعراء، به کوشش محسن ناجی نصرآبادی، تهران، ١٣٨٤ ش؛
نیز:

Hadi, N., Dictionary of Indo-Persian Literature, New Delhi, ١٩٩٥.
پریسا سنجابی