اعتکاف \eʾtekāf\، یکی از اعمال عبادی مستحب در اسلام که بر اثر نذر، یمین، عهد و امثال آن واجب می‌شود و زمان مخصوصی برای آن معین نشده است.
اعتکاف از ریشۀ «عکف» در لغت به معنای اقبال و روی‌آوردن به چیزی و ملازمت آن بر سبیل تعظیم است (راغب، ٣٥٥) که در قرآن کریم بـارها در ایـن مفهوم بـه کـار رفته است (نک‌ : بقره / ٢ / ١٢٥؛ اعراف / ٧ / ١٣٨؛ طه / ٢٠ / ٩٧؛ شعراء / ٢٦ / ٧١). همچنین از همین ریشه در قرآن، «عاکف» به معنای ساکن و مقیم (حج / ٢٢ / ٢٥) و نیز «معکوف» در مفهوم ممنوع و بازداشته‌شده (فتح / ٤٨ / ٢٥) کاربرد یافته است.
اعتکاف در شرع، التزام به توقف و درنگ در مسجد به قصد قربت است (راغب، همانجا)، و تعریف جامع آن اقامت‌کردن برای حداقل ٣ روز در مسجد به قصد تعبد با مراعات شرایط لازم است. در اصطلاح سالکان و متصوفه، فارغ و تهی‌ساختن دل از اشتغالات دنیوی و تسلیم‌کردن نفس به مولا ست، و گفته شده است که اعتکاف و عکوف اقامت‌گزیدن است و معنای آن این است که تـا مرا نیـامرزی، از درگاه تو ــ ای خداوند ــ دور نمی‌شوم (جرجانی، ٢٥).
با اینکه مسلمانان روش اعتکاف را از سنت پیامبر (ص) فراگرفتند (مالک، ١ / ٣١٤)، در ادیان پیش‌از اسلام و ازجمله در میان عرب، آیینی نزدیک به اعتکاف وجود داشته است. در شرایط اعتکاف، همچون دیگر عبادات، نخست سخن از اسلام، تکلیف و نیت به میان می‌آید. افزون‌بر آن نزد برخی از مذاهب چون امامیه و مالکیه روزه‌داشتن بر شخص معتکف واجب است (مالک، ١ / ٣١٥؛ محقق، ١ / ٢١٥). قول مشهور در میان حنفیه نیز همان است که اعتکاف بدون روزه تحقق نمی‌یابد، اما برپایۀ قولی دیگر، در اعتکاف مستحب، روزه شرط دانسته نمـی‌شود (نک‌ : سمرقنـدی، ٢ / ٣٧٢؛ الفتـاوی ... ، ١ / ٢١١). شافعـی و نیـز احمـد در روایت اشهـر از او، اساساً در اعتکاف روزه را واجب نمی‌شمارنـد (نک‌ : شافعـی، ٢ / ١٠٧؛ ابن‌هبیره، ١ / ١٧٠؛ نیز مروزی، ٧٥).
مدت اعتکاف نزد امامیه نباید از ٣ روز کمتر باشد و اگر اعتکاف مستحب باشد، معتکف می‌تواند آن را قطع کند، به‌جز در پایان روز دوم که واجب است آن را ادامه دهد (محقق، ١ / ٢١٦) و مراد از ٣ روز، از آغاز طلوع فجر روز اول تا غروب روز سوم است.
در مدت اعتکاف، خروج از مسجد تنها در حد پرداختن به اموری خاص جایز است و مصالحی عام چون اقامۀ نماز جمعه، تشییع جنازه، اقامۀ شهادت و عیادت بیمار، یا نیازهای شخصی چون تهیۀ خوراک لازم و قضای حاجت از مصادیق این مستثنیات شمرده شده است. به هر تقدیر، در موارد مجاز هم معتکف نباید در جایی بنشیند و تا حدی که ممکن است نباید در سایه راه برود (کلینی، ٤ / ١٧٨؛ ابن‌رشد، ١ / ٣١٧؛ محقق، ١ / ٢١٧).
در اعتکاف چند چیز ازجمله مباشرت جنسی، حتى در حد بوسیدن، استفاده از بوی خوش، خرید و فروش، مگر برای رفع حاجت، و نیز مشاجره و جدال دربارۀ امور دنیوی بر شخص معتکف حرام می‌شود و ارتکاب برخی از محرمات علاوه‌بر باطل‌کردن اعتکاف موجب کفاره نیز می‌گردد (ابن‌هبیره، ١ / ١٧١؛ محقق، ١ / ٢١٩-٢٢٠؛ جزیری، ١ / ٥٨٥-٥٨٧).

مآخذ

ابن‌رشد، محمد، بدایة‌ المجتهد، بیروت، ١٤٠٦ ق / ١٩٨٦ م؛
ابن‌هبیره، یحیى، الافصاح، به ‌کوشش محمد راغب طباخ، حلب، ١٣٦٦ ق / ١٩٤٧ م؛
جرجانی، علی، التعریفات، قاهره، ١٣٥٧ ق / ١٩٣٨ م؛
جزیری، عبدالرحمان، الفقه علی المذاهب الاربعة، بیروت، ١٤٠٦ ق / ١٩٨٦ م؛
راغب اصفهانی، حسین، مفردات الفاظ قرآن، به ‌کوشش ندیم مرعشلی، قاهره، ١٣٩٢ ق؛
سمرقندی، محمد، تحفة ‌الفقهاء، بیروت، ١٤٠٥ ق / ١٩٨٥ م؛
شافعی، محمد، الام، به‌ کوشش محمد زهری نجار، بیروت، دارالمعرفه؛
الفتاوی الهندیة ( الفتاوی العالمکیریة)، قاهره، ١٣٢٣ ق؛
قرآن کریم؛
کلینی، محمد، الکافی، به ‌کوشش علی‌اکبر غفاری، بیروت، ١٤٠١ ق؛
مالک ابن انس، الموطأ، به‌ کوشش محمد فؤاد عبدالباقی، بیروت، ١٤٠٦ ق / ١٩٨٥ م؛
محقق حلی، جعفر، شرائع الاسلام، به‌کوشش عبدالحسین محمد علی، نجف، ١٣٨٩ ق / ١٩٦٩ م؛
مروزی، محمد، اختلاف العلماء، به ‌کوشش صبحی سامرائی، بیروت، ١٤٠٦ ق / ١٩٨٦ م.

عبدالامیر سلیم (دبا)