اَزْهارِی [azhārī]، غلامرضا (١٢٨٨-١٣٨٠ش/ ١٩٠٩-٢٠٠١م)، ارتشبد و نخست‌وزیر. منابع سال تولد او را مختلف ذکر کرده‌اند، اما براساس گذرنامۀ سیاسی او که در مجموعۀ اسناد وزارت خارجه موجود است، ١٢٨٨ش ذکر شده است. در شیراز به دنیا آمد و پس از تحصیل در دانشکدۀ افسری، با درجۀ ستوان دومی و در رستۀ پیاده‌نظام به خدمت مشغول شد. در ١٣٢٦ش با درجۀ سرهنگ دومی به ریاست ستاد دژبان مرکز منصوب گردید. در ١٣٢٨ش برای تکمیل تحصیلات نظامی به آمریکا رفت. در ١٣٣٠ش دورۀ فرماندهی ستاد را در دانشگاه جنگ گذراند و به درجۀ سرتیپی ارتقا یافت. در ١٣٣٢ش مجدداً برای تکمیل تحصیلات به آمریکا فرستاده شد. در ١٣٣٦ش درجۀ سرلشکری گرفت و فرماندهی لشکر ١١ پیادۀ کرمان به وی سپرده شد. در ١٣٤٢ش به درجۀ سپهبدی ارتقا یافت و ریاست ستاد نیروی زمینی به او واگذار گردید. در مرداد ١٣٤٣ به فرماندهی ارتش یکم در کرمانشاه منصوب شد. در ١٣٤٥ش نمایندۀ نظامی ایران در پیمان سنتو (ه‌ م) بود (معزی، بش‌ ؛ عاقلی، روزشمار...، ٢/ ١٧٧). برای مدتی بازنشسته بود و در آمریکا زندگی می‌کرد، اما در ١٣٤٨ش به فرمان شاه به خدمت بازگشت و تا ١٣٥٠ش در سمت جانشین رئیس ستاد بزرگ ارتشتاران خدمت کرد و در همین سال به درجۀ ارتشبدی ارتقا یافت و تا آبان ١٣٥٧ ریاست ستاد بزرگ ارتشتاران را برعهده داشت (معزی، بش‌ ؛ از ظهور...، ١/ ١٧٦؛ کاتم، ٤٤٧).

ازهاری پس از وقایع ١٣ آبان ١٣٥٧ (ه‌ م) و شکست کابینۀ آشتی ملی جعفر شریف امامی، به نخست‌وزیری منصوب شد (نجمی، ١٧٧٥؛ سولیوان، ٤٨٣؛ اردلان، ٤١٧). حکومت او با موافقت و حمایت آمریکا بود و ظاهراً هدف از انتخاب وی به این سمت این بود که نظامیان بر اوضاع مسلط شوند تا زمینه برای تشکیل دولت جدیدی در فضای آرام‌تری فراهم گردد. ازهاری اعلام کرد، کشور را از این پس نخست‌وزیر اداره می‌کند و شاه فقط در چارچوب قانون اساسی به وظایفش عمل خواهد کرد (عاقلی، روزشمار، ٢/ ٣٧٧). او در ضمن کوشید افکار عمومی را به سوی خود جلب، و رضایت مخالفان را نیز تأمین کند. بازداشت امیرعباس هویدا و تنی چند از سران رژیم به دستور او و به منظور آرام کردن احساسات عمومی بود (سولیوان، همانجا؛ نجاتی، ٢/ ١٣٦). عفو عمومی زندانیان سیاسی در دورۀ حکومت او اعلام شد. به‌رغم این اقدامات، اعتصابهای عمومی شکسته نشد و تظاهرات و راهپیماییها گسترش یافت و تظاهرات گسترده و سراسری مردم در روزهای تاسوعا و عاشورا (نک‌ : ه‌ د، انقلاب اسلامی ایران) در دورۀ حکومت او برپا گردید (همو، ٢/ ١٣٧؛ عاقلی، شرح حال...، ١/ ٩٣؛ یزدی، ٦٤). کابینۀ ازهاری به سبب بی‌تجربگی در عرصۀ سیاست، قدرت مقابله با بحران روزافزون را نداشت (مسعود انصاری، ٨٣-٨٤) و در پی حملۀ قلبی او در ٢٥ آذر ١٣٥٧، کمتر از دو ماه دوام نیاورد و در ٩ دی ١٣٥٧ جای خود را به کابینۀ شاپور بختیار (ه‌ م) داد (معزی، بش‌ ؛ عاقلی، همانجا؛ دوانی، ١٥٥).
ازهاری در ١٨ دی ١٣٥٧ برای ادامۀ معالجات از کشور خارج شد و مدتی در بیمارستان نیروی دریایی آمریکا بستری بود و تا آبان ١٣٨٠ که بر اثر سرطان درگذشت، در گمنامی و ظاهراً به دور از صحنۀ سیاست سر کرد. او ازجملۀ نظامیان بسیار مورد اعتماد شاه بود. مدارج مختلف در سمتهای متعدد نظامی را طی کرد و چندین نشان افتخار گرفت.مردم طی راهپیماییها با عبارتهای منظوم هجوآمیز، او، گفته‌ها و مدعاهایش را به تمسخر گرفتند و هیبت نظامی و ظاهری حکومت او را به این ترتیب فرو ریختند (معزی، بش‌ ).

مآخذ

اردلان، امان‌الله، خاطرات حاج عزالملک اردلان، زندگی در دوران شش پادشاه، به کوشش باقر عاقلی، تهران، ١٣٧٢ش؛
از ظهور تا سقوط، مجموعه اسناد لانۀ جاسوسی آمریکا، تهران، ١٣٦٦ش؛
دوانی، علی، نهضت روحانیون ایران، تهران، ١٣٧٧ش؛
سولیوان، ویلیام و آنتونی پارسونز، خاطرات دو سفیر، ترجمۀ محمود طلوعی، تهران، ١٣٧٢ش؛
عاقلی، باقر، روزشمار تاریخ ایران از مشروطه تا انقلاب اسلامی، تهران، ١٣٧٠ش؛
همو، شرح حال رجال سیاسی و نظامی معاصر ایران، تهران، ١٣٨٠ش؛
کاتم، ریچارد، ناسیونالیسم در ایران، ترجمۀ احمد تدین، تهـران، ١٣٧١ش؛
مسعـود انصـاری، احمدعلـی، من و خـاندان پهلوی، بـه کـوشش حسین ابوترابیان، تهران، ١٣٧١ش؛
معزّی، فاطمه، «ارتشبد غلامرضا ازهاری»، مؤسسۀ مطالعات تاریخ معاصر ایران (نک‌ : مل‌ ، معزی)؛
نجاتی، غلامرضا، تاریخ سیاسی بیست و پنج سالۀ ایران، تهران، ١٣٧١ش؛
نجمی، ناصر، دولتهای ایران از سیدضیاء تا بازرگان، تهران، ١٣٧٠ش؛
یزدی، ابراهیم، آخرین تلاشها در آخرین روزها، تهران، ١٣٦٣ش؛
نیز:

Mo’ezī, www.ii chs.org/ archived/ Rejal١.htm.
علی کریمیان