اِسفَندَقه \ esfandaqe(a)\ ، ناحیه‌ای سنتی و کوهستانی در شهرستان جیرفت در استان کرمان ( نشریه...، ٤٣). اسفندقه را به‌معنای محل [رویش] اسپند دانسته‌اند (صفا، ٦٩). آبادیهای این ناحیه بیشتر دامنه‌ای و کوهستانی است (خیراندیش، ٥٩) و چندین کوه محلی، از جمله سرخوبالا، باغ برج، ماری، هوشک و زیارت، در محدودۀ آن قرار دارند. آب و هوای اسفندقه معتدلِ خشک است و رودهای محلی و فصلی آب شور، صولو، باغ برج و فردوس در سطح آن جریان دارند ( فرهنگ...، ٤٣، ١٠٥، ١١١، جم‌ )؛ با این همه، به‌سبب فصلی بودن منابع آبهای سطحی، بیشتر آب مورد نیاز آبادیهای اسفندقه از چشمه و قنات تأمین می‌شود (همان‌جا؛ سرشماری عمومی کشاورزی...، ١٢٦، ١٢٨).
روستاهای واقع در این ناحیه به طور میانگین، از روستاهای بسیار کوچک کشور به‌شمار می‌روند و مهم‌ترین آنها عبارت‌اند از دولت‌آباد، حسین‌آباد، آبشور و فردوس (سرشماری عمومی نـفـوس و مسکـن ـ ١٣٧٥ش...، ٩٨؛ نیـز نک‌ : نشـریـه، همان‌جا). جمعیت این محدوده در ١٣٨٥ش، حدود ٤٩٨‘٧ تن (٥٥٣‘١ خانوار) بوده است (درگاه...)، و فعالیت اقتصادی ساکنان بیشتر زراعت، باغداری و دامداری است (سرشماری عمومی نفوس و مسکن مهرماه...، ٣٦).
اسفندقه در گذشته یکی از بلوکات بخش غربی کرمان به‌شمار می‌رفت (وزیری، تاریخ...،٥٤٠؛ صفا، ١٨، ١٢٧؛ خیراندیش، ٢٧). در حوادث سالهای ١٢٥٥ تا ١٢٥٩ق و به هنگام برخوردهای آقاخان محلاتی با فرماندهان کرمان، اسفندقه نیز مدتی صحنۀ این درگیریها بود (احمدی، ٨٠؛ صفا، ١٢٩). طایفۀ مهنی، که خود را از نوادگان ابوسعید ابوالخیر می‌دانند، در این ناحیه زندگی می‌کردند و زمینهای بسیاری در اختیار داشتند (باستانی، ٦١٢؛ وزیری، جغرافیا...، ٥٦، ٥٨، ١١٣، ١٢١؛ صفا، ١٣١؛ احمدی، ٨٦).
امروزه مرکز کشت و صنعت سازمان عمران در آبادی دولت‌آباد در این ناحیه واقع است. در این ناحیه و در نزدیکی آبادیهای صولوئیه، عباس‌آباد و عشرت‌آباد، از معادن کرومیت بهره‌برداری می‌شود ( فرهنگ، ١٥١-١٥٣، ١٥٦؛ خیراندیش، ٤٢).
زیارتگاههای چندی در این محدوده قرار دارند، از جمله شیخ عبدالوهاب و شیخ جبار (در سرخوئیۀ بالا)، ١٢ امام (در عباس‌آباد)، بی‌بی شهربانو و شاه‌چراغ (در فتح‌آباد)، زیارتگاه حضرت ابوالفضل (در سنگوئیه) و قدمگاه حضرت ابوالفضل (در دولت‌آباد) (همان، ١٠٥، ١٣٣، ١٤١، ١٥٣، ١٦٢). تپۀ قدیمی (دژ اسفندقه) نیز در این محدوده بر جای مانده است (صفا، ١٤١).

مآخذ

احمدی کرمانی، یحیى، فرماندهان کرمان، به‌کوشش محمدابراهیم باستانی پاریزی، تهران، ١٣٥٤ش؛
باستانی پاریزی، محمدابراهیم، حاشیه بر تذکرۀ صفویۀ کرمانِ میرمحمدسعید مشیزی (بردسیری)، تهران، ١٣٦٩ش؛
خیراندیش، اسدالله، با من به کرمان بیایید، تهران، ١٣٦٨ش؛
درگاه ملی آمار؛
سرشماری عمومی کشاورزی ١٣٦٧ش: فرهنگ آبادیهای کشور: استان کرمان، مرکز آمار ایران، تهران، ١٣٦٩ش؛
سـرشمـاری عمـومـی نفـوس و مسکن ـ ١٣٧٥ش: شنـاسنـامـۀ آبادیهای کشور: استان کرمان: شهرستان جیرفت، مرکز آمار ایران، تهران، ١٣٧٦ش؛
سرشماری عمومی نفوس و مسکن مهرماه ١٣٦٥: فرهنگ آبادیهای کشور: شهرستان جیرفت، مرکز آمار ایران، تهران، ١٣٦٨ش؛
صفا، عزیزالله، تاریخ جیرفت و کهنوج، کرمان، ١٣٧٣ش؛
فرهنگ جغرافیایی آبادیهای کشور (سبزواران)، ادارۀ جغرافیایی ارتش، تهران، ١٣٦٢ش، ج ١١٥؛
نشریۀ دفتر تقسیمات کشوری (اسامی، عناصر و واحدهای تقسیماتی همراه با مراکز)، معاونت سیـاسی ـ اجتماعـی وزارت کشـور، تهران، ١٣٧٩ش، شم‌ ٢؛
وزیـری کـرمـانـی، احمدعلی، تاریخ کرمان، به‌کوشش محمدابراهیم باستانی پاریزی، تهران، ١٣٥٢ش؛
همو، جغرافیای کرمان، به‌کوشش محمدابراهیم باستانی پاریزی، تهران، ١٣٥٤ش.

عباس سعیدی