اُرْدُن [ordon]، کشوری در آسیای جنوب غربی که پس از پایان جنگ جهانی اول و فروپاشی امپراتوری عثمانی با نام ماوراء اردن با قیمومت انگلستان به وجود آمد و در پایان دورۀ قیمومت، در ١٩٤٨م با تغییراتی که در مرزهای آن داده شد، به صورت کشوری پادشاهی درآمد. نام رسمی آن المملکة الاردنیة الهاشمیة است. اردن میان °٢٩ و ´٣٣ عرض شمالی قرار دارد و نصف‌النهار °٣٧ آن را به دو نیم تقسیم می‌کند. این کشور از شمال به سوریه و عراق، از مشرق به عربستان سعودی و عراق، از جنوب به عربستان سعودی و از مغرب به اسرائیل محدود است. در منتهى‌الیه جنوبی، ٢٦ کمـ مرز آبی با دریای سرخ دارد.

اردن از نظر وسعت تاکنون دستخوش تغییراتی شده است. مساحت آن در بدو امر، به هنگام محدود بودن از سمت مغرب به ساحل شرقی رود اردن، ٨٠٠‘٨٨ کمـ٢ بود، ولی از ١٩٤٩م که اردن زمینهای سامره و یهودیه را در ساحل غربی رود اردن به تصرف درآورد، وسعت آن به ١٨٨‘٩٦ کمـ٢ افزایش یافت. پس از جنگ٦ روزۀ ١٩٦٧م، حدود٦٠٠‘٥کمـ٢ از اراضی ساحل غرب رود اردن به تصرف اسرائیل درآمد که هنوز به همان وضع باقی است. مساحت کلی اردن ٣٢٦‘٨٩ کمـ٢ است.
کشور اردن مانند بسیاری از سرزمینهای همجوار دارای آب و هوای مدیترانه‌ای است. باران اردن اندک و فصل ریزش آن ماههای سرد سال است. مقدارمتوسط باران سالانۀ اردن را ٣/ ٢٧ سانتی‌متر دانسته‌اند که از ٥ سانتی‌متر در نواحی بیابان تا ١٠٠ سانتی‌متر در باریکۀ غربی نوسان دارد.
جمعیت اردن از ٣٧٥ هزار نفر در بدو تشکیل، در ١٩٤٦م به ٠٠٠‘١٠٠‘١ نفر افزایش یافت. در سرشماری ١٩٦١م معلوم شد که جمعیت اردن با آهنگ ٣٪ رشد داشته است و درنتیجه در ١٩٦٧م، یعنی هنگام بروز جنگ ٦ روزه، یک میلیون نفر دیگر بر جمعیت آن افزوده شده بود که ٧٢٠ هزار نفر از آنان جزو پناهندگان سازمان ملل متحد به ثبت رسیده بودند. از ١٩٧٠م به بعد جمعیت اردن با آهنگ سریع‌تری افزایش‌یافت. جمعیت این‌کشور براساس برآورد ١٩٩٦م، ٠٠٠‘ ٣٣٣‘٤ نفر است که حدود ٣/ ١ میلیون نفر آن را پناهندگان فلسطینی‌تشکیل می‌دهند. جمعیت پایتخت این کشور ــ عمان ــ در ١٩٨٩م برابر ٣٠٠‘٩٣٦ نفر بود. بعد از عمان از نظر شمار جمعیت، به ترتیب شهرهای اربد و زرقا قرار دارد. شهرهای دیگر اردن اینهاست: بیت لحم، سلط، جنین، رام‌الله، مأدبا، رمثا و اریحا که تمام شهرها بجز عمان، اربد، رمثا و سلط در ساحل غربی قرار دارند. در سالهای اخیر شهرکهای بسیاری در طول راه‌آهن عمان ـ عقبه ایجاد شده که از توسعۀ سریع شهرنشینی در اردن حکایت می‌کند.
مهاجرت و جابه‌جایی جمعیت در کشور اردن نسبتاً زیاد بوده است، زیرا در زمان تشکیل آن، شمار بسیاری از ساکنان ساحل غربی رود اردن به ساحل شرقی مهاجرت کردند و بار دیگر پس از جنگ١٩٦٧م و اشغال بخشی از ساحل غربی به‌وسیلۀ اسرائیل، ٢٠٠ هزار نفر به ساحل شرقی کوچ کردند. عامل دیگر مهاجرتها، توسعۀ شهرنشینی و نزدیک بودن به مرکز صنایع مخصوصاً در عمان و زرقا و رونق بازار کار در این دو شهر بوده است. همچنین بی‌ثباتی و اغتشاشات لبنان در دهۀ ١٩٧٠م سبب شد که بسیاری از طبقات ثروتمند و متمکن آن کشور به اردن مهاجرت کنند. در مقابل این مهاجرتها، در سالهای اخیر ٣٣٩ هزار نفر اردنی در خارج از کشور اقامت گزیده‌اند که انتقال پس‌اندازهای آنان به اردن بخشی از منابع ارزی این کشور را فراهم ساخته که البته از نظر اقتصادی از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است.
جمعیت امروزی اردن به‌رغم اشتراک در زبان و مذهب، به سبب تحولات تاریخی از نظر نوع معیشت و تفاوتهای طبقاتی از عناصر مختلف تشکیل می‌شود که از آن جمله می‌توان به ٣ عنصر مهم فلسطینی، اردنی و بدویان (بادیه‌نشینان) اشاره کرد.
درمیان جمعیت‌اردن، شمار اندکی‌عناصر غیرعرب نیز مشاهده می‌شود که اقلیتهای قومی را به وجود می‌آورند، مانند چرکسها و چچنها. در میان این اقلیتها از همه مهم‌تر چرکسها هستند که شمار آنان به ٢٥ هزار تن می‌رسد. آنان بازماندۀ قفقازیهایی هستند که به وسیلۀ سلاطین عثمانی برای برقراری امنیت و نظم در بادیه‌ها، به این‌منطقه کوچانده شده بودند. از اینان، چرکسها گروه مشخص سُنی، و چچنها (٢ هزار تن) گروه شیعه را تشکیل می‌دهند که با گذشت سالها، زبان و آداب ملی خود را حفظ کرده‌اند. عنصر دیگری که اقلیت نژادی ـ مذهبی به‌شمار می‌رود، ارمنیها هستند که شمار آنان را ١٪ کل جمعیت برآورد کرده‌اند.
عربی زبان رسمی و همگانی و اسلام دین رسمی و مبنای قانون اساسی اردن است و ٩٣٪ جمعیت اردن از مذاهب اهل سنت پیروی می‌کنند. در حدود ٦٪ از جمعیت اردن مسیحی هستند که دوسوم آنان پیرو کلیسای ارتدکس یونانی و بقیه یا متعلق به کلیسای کاتولیک رومی، یا پرتستان هستند. بیشتر مسیحیان اردن شهرنشین‌اند و به امور اداری، اجرایی و بازرگانی اشتغال دارند و در شهرهای عمان، کرک، سلط، مأدبا و در ساحل غربی در قدس، رام‌الله، بیت لحم و روستاهای مجاور این شهرها ساکن‌اند. در شهرستان عمان شمار اندکی دروزی نیز ساکن‌اند و بیشتر در شهر عمان اقامت دارند.
در سالهای پیش‌از جنگ جهانی اول، کشاورزی اساس اقتصاد ساکنان ساحل شرقی رود اردن بود و دولت در امور اقتصادی مداخلۀ بسیار اندک داشت. در سالهای بین دو جنگ جهانی، تفاوت چشم‌گیری در اقتصاد اردن به‌وجود نیامد، جز اینکه مداخلۀ دولت نوبنیاد مرکزی همواره در امور داخلی بیشتر شد. دولت جدید اردن نخست نیروهای انتظامی و دفاعی را که لازمۀ تأمین امنیت بود، تقویت کرد و سپس به ایجاد تسهیلات اقتصادی و آموزشی و بهداشتی پرداخت، ولی با وجود این، توسعۀ صنعتی اردن بسیار اندک بود، تا آنکه در سالهای پس از جنگ جهانی دوم و به‌خصوص پس از ١٩٤٨م و تصرف سواحل غربی رود اردن، تغییرات مهمی در اوضاع اقتصادی و اجتماعی اردن به وجود آمد. این تغییرات با افزایش ناگهانی جمعیت و ورود مهاجران فلسطینی از ساحل غربی به ساحل شرقی رود اردن آغاز شد و طولی نکشید که اقتصاد کشاورزی را به نوعی اقتصاد خدماتی مبدل ساخت که خود از ضرورتهای نگاهداری مهاجران ساحل غربی نشأت می‌گرفت. در عین حال مهاجران که سرمایه، مهارت و دانش کار به همراه آورده بودند، باعث رونق اقتصاد کشور شدند و در نتیجه، نهضت بی‌سابقه‌ای در فعالیتهای اقتصادی بخش خصوصی آغاز شد. از این‌رو در سالهای ١٩٥٢-١٩٦٦م تولید ناخالص داخلی اردن با آهنگ متوسط ٩/ ٦٪ و تولید ناخالص ملی تا میزان ٥/ ٧٪ رشد پیدا کرد. در همان سالها، انقلابهای اجتماعی و اقتصادی سوریه باعث شد که ٢٠٠ تا ٣٠٠ هزار لبنانی ساکن سوریه با سرمایه‌های هنگفت و تجارب کافی به لبنان و اردن کوچ کنند که این خود بر رونق و رواج فعالیتهای اقتصادی این کشور افزود.
در ١٩٦٧م جنگ اعراب و اسرائیل و اشغال سرزمینهای ساحل غربی رود اردن به‌وسیلۀ ارتش اسرائیل باعث شد که اردن نه فقط سرزمینهای حاصل‌خیز غنی و دارای اقتصاد شکوفا را از دست بدهد، بلکه همراه آن از جمعیتی سخت‌کوش و فعال در رشته‌های مختلف صنعت و نیز از مبلغ قابل توجهی درآمد ارزی که از جهانگردان و زائران اماکن مقدس ساحل غربی به دست می‌آورد، محروم شود. بلافاصله پس از واقعۀ ١٩٦٧م حدود٣٠٠ هزار پناهندۀ دیگر به جمع پناهندگان قبلی اردن افزودن شد که نگاهداری و تأمین حوایج زندگی آنان بار سنگین دیگری بر دولت اردن تحمیل کرد.
از ١٩٧٦م اقتصاد اردن رونقی دیگر یافت، کسری موازنۀ بازرگانی خارجی اردن که همواره وجود داشته است، از طریق گردشگری و انتقال صرفه‌جویی اردنیهای فعال مقیم خارج و کمکهای بلاعوض یا وامهای‌توسعه‌ای درازمدت‌کشورهای عربی و آمریکا جبران شده است.
در هر جای اردن که کشاورزی رونقی دارد، از برکت وجود رود اردن و شاخه‌های آن است. در اردن بزرگ‌ترین طرحی که به منظور آبیاری اجرا شده، طرح غور شرقی است که هدف نخستین آن انحراف آبهای رود یرموک و انتقال آن برای آبیاری بخشهای شمالی اردن است. در سالهای ١٩٧٢ تا ١٩٧٨م طرح بزرگ دیگری با ایجاد سد امیر طلال به اجرا درآمد و طولی نکشید که «طرح توسعۀ درۀ اردن»، سدهای دیگری نیز بر روی زرقا و دیگر شاخه‌های رود اردن ایجاد کرد.
فعالیت طرح توسعۀ درۀ اردن محدود به ایجاد شبکۀ آبیاری نیست، بلکه فعالیتهای جانبی آن شامل ایجاد شبکۀ برق، ارتباطات، تأسیسات بسته‌بندی و بازاریابی،مدارس، بیمارستانها، مسکن، شبکه‌های آبیاری پلاستیکی و قطره‌ای گل‌خانه‌ها، آزمایشگاههای کشاورزی، کود شیمیایی و امثال آن نیز می‌شود.
اردن از نظر منابع معدنی چندان غنی نیست و برخلاف دیگر کشورهای عربی خاورمیانه منابع نفتی قابل توجه ندارد، ولی در مقابل دارای منابع سرشار فسفات است که در اقتصاد کشور جای نفت را گرفته است و بی‌تردید مهم‌ترین ثروت ملی طبیعی آن را تشکیل می‌دهد. از دیگر منابع معتبر اردن انواع املاح بحرالمیت، مخصوصاً پتاسیم و انواع سنگهای ساختمانی است.
تأکید دولت اردن در توسعۀ صنعت بر دو پایۀ اصلی برنامه‌ریزی شده است: یکی استخراج و استحصال منابع زمینی صادراتی به منظور افزایش هرچه بیشتر صادرات و تأمین ارز خارجی، و دیگری توسعۀ صنایع داخلی محلی با هدف تأمین نیاز داخلی که جایگزین مصنوعات و مواد مصرفی وارداتی شود. دولت همچنین در راه استخراج منابع زیرزمینی تلاش فراوان می‌کند تا تسهیلات لازم را برای توسعۀ صنایع فراهم سازد.
در ١٩٩٢م اردن دارای ٦١٩ کمـ راه‌آهن یک‌خطه بوده که معروف به راه‌آهن حجازاست. در همین‌سال اردن دارای٥٠٠‘٧کمـ راه زمینی بوده که ٥٠٠‘٥ کمـ آن آسفـالت درجه ١ و ٠٠٠‘٢ کمـ شوسه بوده است. یکی از شاهراههای مهم اردن بزرگراه عمـان ـ جرش ـ رمثاست که پایتخت را به مرز سوریه در شمال متصل می‌سازد. دیگر بزرگراه عمان ـ معان ـ عقبه است که مهم‌ترین راه برای حمل کالا به‌شمار می‌رود. از معان بزرگراه دیگری به نام بزرگراه صحرا آغاز شده است که اردن را از طریق مدوره به عربستان سعودی می‌پیوندد. راه دیگری که از نظر جهانگردی اهمیت فراوان دارد، شاهراه عمان ـ قدس است. از راههای مهم دیگر راهی است که از بندر عقبه به ناحیۀکشاورزی غور جنوبی منتهی می‌شود. بزرگراههای اردن که شهرهای عمده را به هم می‌پیوندد، به وسیلۀ وزارت راه اردن اداره می‌شود، ولی در فواصل بین شهرها و مخصوصاً در درۀ اردن و سرزمین پرنعمت غور راههای روستایی فراوان احداث شده که بیشتر آسفالته‌اند و از طریق همین شبکه راههای روستایی است که فرآورده‌های کشاورزی اردن به مراکز حمل و نقل داخلی، یا به بندر عقبه که همۀ راهها بدان ختم می‌گردد، منتقل می‌شود.
حمل و نقل هوایی اردن در دهۀ ١٩٦٠م توسعۀ سریعی یافت. اکنون اردن دارای ١٩ فرودگاه است که مهم‌ترین آنها فرودگاه بین‌المللی عمان است.
آثار مهم تاریخی اردن که مورد توجه جهانگردان قرار می‌گیرند، اینهاست: جرش، که یکی از عالی‌ترین نمونۀ شهرهای رومی ـ یونانی است که از روزگاران گذشته باقی مانده است؛ مأدبا، که آثار عصر مفرغ مربوط به ١٥٠٠ تا ٢٠٠٠ق‌م در آن برجای مانده است؛ پترا، شهری که در بدنۀ کوههای ماسه‌سنگ قرمز رنگ پدید آمده است؛ و سرانجام مساجد و کلیساها و مکانهای مقدس فراوان که بیشتر در ساحل غربی رود اردن قرار دارند.
در سالهای اخیر بجز جهانگردان آمریکایی و اروپایی، شمار بسیاری عرب ثروتمند برای استفاده از هوای مطلوب و مزایای دیگر در اردن، به جمع جهانگردان اضافه شده‌اند.
در ١٩٨٠م شمار جهانگردان بیش از یک میلیون تن بوده، و در ١٩٨٩م به ٠٠٠‘٢٨٠‘٢ تن رسیده است، ولی در ١٩٩٢م شمار جهانگردان از ٤٣٦ هزار تن تجاوز نکرد که از همین عدۀ کم، ٣٨٩ میلیون دلار عاید اردن شده است.
جمع‌ ‌(برآورد ٢٠٠٦م): ٥٥٨‘٢٨٢‘٥ تن.*

مآخذ

بررسی اجمالی کشور پادشاهی اردن هاشمی، وزارت امور خارجه، ادارۀ هشتم سیاسی، تهران، ١٣٥٣ش؛
نیز:

Beaumont, P. et al., The Middle East, London, ١٩٨٨;
Britannica, Macropaedia, ١٩٧٨;
Collier’s Encyclopedia, London/ New York, ١٩٨٦;
Géographie universelle Larousse, Paris, ١٩٥٩;
Gubser, P., Jordan, Boulder, ١٩٨٣;
Harris, G. L., Jordan, New York, ١٩٥٨;
The Middle East and North Africa ١٩٨٦, London, ١٩٨٥;
Patai, R., The Kingdom of Jordan, New Jersey, ١٩٥٨;
Statesman’s Year-book, London, ١٩٩٣;
Statistical Year-book, ١٩٨٨/ ٨٩, United Nations, New York, ١٩٩٢;
Wilson, R., Politics and the Economy in Jordan, London, ١٩٩١;
World Atlas ١٩٩٤;
World Mark Encyclopedia of the Nations, New York, ١٩٧١.
محمدحسن گنجی