اِستوارت، خاندانِ \ xāndān-e [e]stu[v]ārt\ ، خاندان پادشاهی اسکاتلند (از ١٣٧١ تا ١٧٠٧م)، انگلستان (از ١٦٠٣ تا ١٧٠٧م) و پادشاهی متحد بریتانیای کبیر (از ١٧٠٧ تا ١٧١٤م). دوران پادشاهی آنان از ١٦٤٩م به سبب تأسیس نظام مشترک‌المنافع دچار وقفه، و در ١٦٦٠م از سر گرفته شد، و با انتقال تاج و تخت بریتانیا به خاندان هانووِر در ١٧١٤م به سر آمد.
نیای خاندان استوارت، اَلَن فیتزفلالد (د ح ١١١٤م)، مهاجری اهل برُتانْی در شمال غربی فرانسه بود که با سپاه ویلیام، فرمانروای نُرمان (بعداً شاه ویلیام یکم)، به انگلستان آمد و در نُرفِک اقامت گزید. نوۀ او، والتر (د ١١٧٧م)، به خدمت دیوید یکم، شاه اسکاتلند، درآمد و سپس پیشکار او شد. این مقام را شاه مَلکِم چهارم در ١١٥٧م در این خانواده موروثی کرد. عنوان پیشکار (در اسکاتلندی قدیم: stewart) تبدیل به نام خانوادگی آنـان شد و سپس، امـلای فـرانسوی آن ــ Stuart (Steuart) ــ به‌عنوان نام این خاندان تثبیت گردید.
چند تن از خاندان استوارت نایب‌السلطنۀ اسکاتلند شدند، تا اینکه در ١٣١٥م، والتر (د ١٣٢٦م)، ششمین پیشکار، با مارجِری، دختر شاه رابرت یکم، ازدواج کرد و پسر آنان، رابرت، در ١٣٧١م به نام شاه رابرت دوم، نخستین عضو خاندان استوارت بود که به پادشاهی اسکاتلند رسید و از آن پس، پادشاهی اسکاتلند در این خاندان موروثی شد.
در ١٥٠٣م جِیمز چهارم، شاه اسکاتلند از خاندان استوارت، با مارگِرِت تودُر، دختر هِـنری هفتم، شاه انگلستان، ازدواج کرد و پسرشان، جیمز پنجم، در ١٥١٣م جانشین پدر شد. پس از مرگ جِیمز پنجم در ١٥٤٢م، رشتۀ موروثی فرزندان ذکور در این خاندان گسیخته، و دخترش، مِری (معروف به ماری استوارت، د ١٥٨٧م)، ملکۀ اسکاتلند شد. ماری استوارت به سبب آنکه نوادۀ هنری هفتم بود، ادعای پادشاهی انگلستان را داشت. این ادعا در زمان جیمز ششم، تنها پسر او که حاصل ازدواجش با هِـنری استوارت (لُرد دارنلی) بود، به واقعیت پیوست و جیمز ششم در ١٦٠٣م، با عنوان جیمز یکم، شاه انگلستان شد.
در پی جنگ داخلی انگلستان و اعدام چارلز یکم (١٦٤٩م)، پسر جیمز، خاندان استوارت از پادشاهی انگلستان محروم شد. پس از پایان حکومت مشترک‌المنافع و حکومت سرپرستی (حکومت آلیوِر کراموِل)، در سرآغاز دوره‌ای که با نام دورۀ بازگشت (بازگشت سلطنت یا بازگشت خاندان استوارت) شناخته می‌شود، چارلز دوم، پسر چارلز یکم، به پادشاهی انگلستان رسید (١٦٦٠م).
جانشین چارلز دوم برادر کاتولیک‌مذهبش، جیمز دوم (جیمز هفتم اسکاتلند)، بود که در ١٦٨٥م بر تخت نشست. ناخرسندی انگلیسیها از کاتولیک بودن جیمز به «انقلاب باشکوه» (١٦٨٨م) و سرنگونی او انجامید و دختر پرُتستان‌مذهبش، مِری دوم، به همراه شوهرش، ویلیام سوم (ویلیامِ اُرانژ)، در ١٦٨٩م مشترکاً جانشین او شدند. پس از مرگ مری در ١٦٩٤م، ویلیام تا ١٧٠٢م به‌تنهایی پادشاهی کرد. از ویلیام و مری فرزندی برجا نماند.
بازپسین فرمانروای خاندان استوارت، ملکه آن ــ دومین دختر جیمز دوم ــ بود که در ١٧٠٢م بر تخت نشست. در زمان سلطنت او، در ١٧٠٧م بنابر قانون اتحاد، که در پارلمانهای اسکاتلند و انگلستان به تصویب رسید، این دو کشور، با نام پادشاهی متحد بریتانیای کبیر، یکپارچه شدند و ملکه آن نخستین فرمانروای این پادشاهیِ متحد شد؛ هرچند از زمان جیمز یکم (١٦٠٣م)، این دو کشور دارای یک شاه بودند. اما بر پایۀ قانون واگذاری (واگذاری پادشاهی) که در ١٧٠١م به تصویب رسیده بود، کاتولیکها، و در نتیجه شاخۀ ذکور خاندان استوارت، از پادشاهی انگلستان محروم شده بودند و بنابراین، پس از آنکه ملکه آن بدون فرزند درگذشت، پادشاهی بریتانیا به جرج یکم از خاندان هانووِر رسید که مادرش سوفیا، ملکۀ هانوفِر (هانوور)، نوادۀ جیمز یکم بود. بدین‌سان، پادشاهی خاندان استوارت در ١٧١٤م پایان یافت.
بازپسین فرزندان ذکور شاخۀ سلطنتی خاندان استوارت عبارت بودند از جیمز ادوارد (د ١٧٦٦م)، پسر شاه جیمز دوم، ملقب به «مدعی پیر» تاج و تخت، و پسرانش چارلز ادوارد (د ١٧٨٨م)، ملقب به «مدعی جوان» تاج و تخت، و هِـنری (د ١٨٠٧م)، معروف به کاردینال یورک.

مآخذ

CE, ٦th edition (under «Stuart, British royal family», «Stuart, Henry Benedict»);
EA, ٢٠٠٦ (under «Stuart», «York, Cardinal»);
EB, ٢٠٠٨ (under «Stuart, House of», «James IV», «Protectorate»);
GLE ;
ME, ٢٠٠٨;
Webster's Biographical Dictionary, G. & C. Merriam Co., Springfield (MA), ١٩٨٠ (under «York, Cardinal»).
بخش تاریخ