اسعد افندی \ asˀad-afandi\ ، محمد (١٢٠٤-١٢٦٤ق/ ١٧٨٩-١٨٤٨م)، وقایع‌نگار، مورخ و از نویسندگان و مترجمان نامدار عثمانی. چون پدرش ریاست صنف صحافان (صحافلر شیخی) را داشت، او نیز به صحافلر شیخی‌زاده معروف شد و در آثارش، خود را شیخ‌زاده معرفی می‌کرد («دانشنامۀ...»، ذیل «اسعد افندی»؛ ثریا، ٣٣٩؛ İA، ذیل «اسعد افندی»).
اسعد افندی در استانبول زاده شد و نزد پدر و استادان دیگر آموزش دید (اینال، ٣٢٣؛ بانارلی، ٨٤٢). در سالهایی که پدرش قاضی بیت‌المقدس و مصر بود، اسعد نیز نزد او به‌سر می‌برد و در همان روزها عربی را آموخت. اسعد افندی در ١٢٢٣ق عنوان مدرسی یافت و در جاهای گوناگون به تدریس پرداخت (اینال، همان‌جا؛ لوند، ٣٣١) و سرانجام، پس از طی مراحلی در شغلهای مختلف، در ١٢٤١ق، به مقام وقایع‌نگاری سلطان محمود دوم گماشته شد (جودت، ١٣١؛ ثریا، اینال، همان‌جاها). او پس از به‌دست آوردن شغلهای گوناگون، در ١٢٦٣ق، هنگام تشکیل معارف عمومیه، ناظر (وزیر) این تشکیلات جدید شد؛ بدین‌سان، وی نخستین وزیر معارف عثمانی به‌شمار می‌رود. او پس از برکناری از این مقام، در ١٢٦٤ق، ریاست مجلس معارف عمومیۀ عثمانی را برعهده گرفت و در همان سال درگذشت (لوند، ٣٣٢؛ اینال، ٣٢٤؛ ثریا، İA، همان‌جاها).
از اسعد افندی آثار فراوانی در زمینه‌های گوناگون بر جا مانده است که مهم‌ترین آنها یاد می‌شود:
اُسّ ظفر؛ اسئله و اجوبه؛ ترجمۀ مستظرف، که ترجمۀ ترکی کتاب عربی المستطرف فی کل فن مستظرف، تألیف محمد بن احمد خطیب ابشیهی در علم محاضرات است؛ تشریفات قدیمه، یا اصول عتیقۀ تشریفات دولت علیۀ عثمانیه؛ الورد المفید فی شرح التجوید؛ کوکب المسعود فی کوکبة الجنود، که ترجمۀ کتاب السعی المحمود فی نظام الجنود، تألیف شیخ محمد جزایری، دربارۀ مشروعیت نوآوریهای سلطان محمود دوم در امور نظامی است؛ و نیز پندنامه. این آثار همگی به چاپ رسیده‌اند. او آثار دیگری نیز دارد که نسخه‌های خطی آنها در کتابخانه‌های ترکیه نگهداری می‌شود (نک‌ : «دانشنامۀ»، İA، همان‌جاها؛ بروسلی، ٢٥).

مآخذ

بروسه‌لی، محمدطاهر، عثمانلی مؤلفلری، استانبول، ١٣٤٢ق، ج ٣؛
ثریا، محمد، سجل عثمانی (تذکرۀ مشاهیر عثمانیه)، استانبول، ١٣٠٨ق، ج ١؛
جودت، احمد، تاریخ جودت، استانبول، ١٣٠٩ق، ج ١٢؛
نیز:

Banarlı, N. S., Türk Edebiyâtı Târihi, Istanbul, ١٩٧١;
İA;
İnal, M. K., Son asır Türk Şairleri, Istanbul, ١٩٦٩;
Levend, A. S., Türk Edebiyati Tarihi, Ankara, ١٩٨٤, vol. I;
Türkiye Dianet Vakfı İslam Ansiklopedisi, Istanbul, ١٩٩٥.
علی‌اکبر دیانت (دبا)