اِسمـالی \ [e]smāli\ ، ریچـِرد ای (اِرِت) (١٩٤٢- ٢٠٠٥م/ ١٣٢١-١٣٨٤ش)، شیمی‌دان و فیزیک‌دان آمریکایی. او به همراه رابرت اِف کِرلِ پسر و سِر هَرُلد والتر کروتو، به‌سبب کشف کربن ٦٠ (C٦٠؛ یا باکمینستِرفولِرین یا باکی‌بال) و فولِرینها، در ١٩٩٦م جایزۀ نوبل شیمی را به‌طور مشترک دریافت کرد.
اسمالی در شهر اَکرِن در ایالت اُهایو زاده شد و در ١٩٧٣م از دانشگاه پرینستِن در نیوجِرسی درجۀ دکتری گرفت. پس از گذراندن مقطع فوق دکتری در دانشگاه شیکاگو، در ١٩٧٦م در دانشگاه رایس (در هیوستِنِ تکزاس) به تدریس پرداخت. در همان دانشگاه، در ١٩٨٢م استاد شیمی، و در ١٩٩٠م استاد فیزیک شد.
اسمالی و همکارش، کرل، در اوایل ١٩٨٠م در دانشگاه رایس روی ترتیب اتمها در مقادیر کم از موادی مانند سیلیکون، ژرمانیم، گالیم‌آرسنید و دیگر نیمه‌رساناها کار می‌کردند. اسمالی لیزری ویژه ساخت که قادر به تبخیر بیشتر مواد برای آنالیز بود. در ١٩٨٥م به درخواست اسمالی، شیمی‌دان بریتانیایی، کروتو، به دانشگاه رایس آمد. کروتو گونه‌هایی از مولکولهای کربن با زنجیرهای طولانی را در فضای بین‌ستاره‌ای آشکار ساخته، و فرضیۀ تشکیل این زنجیره‌ها در اتمسفر پر از کربن ستاره‌های بزرگ را بنیاد نهاده بود. او اعتقاد داشت که ابزار تبخیرکنندۀ اسمالی شرایط موجود در فضا را برای تشکیل این زنجیره‌ها فراهم می‌آورد.
اسمالی، کرل و کروتو به همراه دو تن از دانشجویان دکتری، طی ١١ روز، نمونه‌هایی از گرافیت را تبخیر، و اتمهای کربن به‌دست‌آمده را با اتمهای گاز هِـلیُم مخلوط کردند؛ سپس، مخلوط به‌دست‌آمده را در اتاقک خلأ سرد کردند. آنها از مشاهدۀ اتمهایی که در ترتیبهای قفس‌مانند، به‌جای زنجیرهای طولانی، قرار گرفته بود، شگفت‌زده شدند. ساختار عمدۀ تولیدشده کربن ٦٠ بود که فولرین نامیده شد. فولرینها سومین شکل شناخته‌شدۀ کربن خالص‌اند (دو شکل دیگر عبارت‌اند از کربن الماس و گرافیت). اتمهای فولرینها لایۀ پُری را تشکیل می‌دهند. کوچک‌ترین مولکول پایدار فولرین، کربن ٦٠، متشکل از ٦٠ اتم کربن است. آرایش این اتمها به‌گونه‌ای است که قفسی را تشکیل می‌دهند و پیوند بین اتمها به طرح وصله‌های روی توپ فوتبال شباهت دارد. این مولکول از آن جهت باکمینسترفولرین نامیده شده، که شکل آن شبیه به گنبدهای کروی (ژِئودِزیک) طراحی‌شده توسط معمار و مخترع آمریکایی، ریچرد باکمینستر فولر است.
اسمالی و دیگران به توسعه و خالص‌سازی فولرینها، ساخت لوله‌های اتمیِ بسیار کوچک و آرایشهای سیم‌مانند با استحکام بسیار، در اندازه‌های نانومتر، ادامه دادند. از این رو، اسمالی به‌عنوان یکی از پیشتازان فناوری نوپای نانو شناخته می‌شود. شیمی‌دانان نشان داده‌اند که می‌توان برخی اتمها را درون این ساختارها قرار داد. این توانایی، کاربردهای گوناگونی در صنعت و پزشکی دارد.

مآخذ

CE, ٦th edition;
EB, ٢٠٠٨;
ME, ٢٠٠٨.
بخش علوم پایه و مهندسی