آق‌دربند \āq-darband\، مکانی تاریخی و دژگونه در دهستان و بخش مزدوران (مرزداران) از شهرستان سرخس (استان خراسان رضوی) در ٨٥کیلومتری جنوب غربی شهر سرخس. این محل ازآن‌رو که بر تنگه‌ای که رنگ خاک و سنگ آن اندکی سفید است، بنا شده، به آق‌دربند شهرت یافته است.
آق‌دربند در منطقه‌ای کوهستانی و گرمسیر در کنار کَشَف‌رود قرار دارد. در حاشیۀ کشف‌رود و نزدیک محل آق‌دربند، جنگلی از درختان پسته، انجیر وحشی و گز وجود دارد. آب آشامیدنی آق‌دربند در گذشته از چند رشته قنات و چشمۀ آب شیرین تأمین می‌شد (حکیم‌الممالک، ١٣٨- ١٣٩، ٢٠٩-٢١٠؛ لشکرنویس، ٨٣-٨٤؛ فرهنگ جغرافیایی ... ، ٩ / ٢٥؛ فرهنگ اجتماعی، ٤٢٠).
نخستین باری که در منابع تاریخی از آق‌دربند سخن به میان آمده، در زمان نادر شاه افشار (سل‌ ١١٤٨-١١٦٠ ق / ١٧٣٦-١٧٤٧ م) است. در این زمان، نادر به هنگام بازگشت به مشهد از یکی از لشکرکشیهایش، در یک‌منزلیِ آق‌دربند فرود آمد (محمدکاظم، ٣ / ١١١٩). در ١٢٤١ ق / ١٨٢٦ م و در زمان فرمانروایی شاهزاده حسنعلی میرزا بر مرزبانان خراسان، جمعی از ازبکها به آق‌دربند و ناحیۀ مزدوران حمله کردند (مفتون، ٣٩١). در دورۀ ناصرالدین شاه قاجار (سل‌ ١٢٦٤-١٣١٣ ق / ١٨٤٨- ١٨٩٦ م)، آق‌دربند شهرت پیدا کرد. در ١٢٦٨ ق / ١٨٥٢ م، حسام‌السلطنه، فرمانفرمای خراسان، دستور داد در مزدوران و آق‌دربند دژهای مستحکمی بنا کنند (خورموجی، ١١٨). برخی نیز گفته‌اند که سنگرها و برجهای آق‌دربند از بناهای نادر شاه افشار است (منشی، ٦٨). جنگ میان حاکم خوارزم و والی خراسان در ١٢٧١ ق به جنگ آق‌بندر شهرت دارد (نک‌ : هـدایت، ١٤٢-١٤٦؛ خورموجی، ١٤٢- ١٤٥؛ مستوفی، ٨١-٨٢؛ شمیم، ١٢٨- ١٢٩).
در گزارشی که در ١٣١١ ق / ١٨٩٣ م محمدحسین مهندس از وضع منطقۀ سرخس و آق‌دربند به ناصرالدین شاه قاجار داده، چنین آمده است: «آق‌دربند نقطۀ مهم و محلی است که باید چند خانوار به‌رسم قراول در آنجا سکنا داشته باشند، تا هم [اینجا] صورت آبادی بگیرد و هم [آنان] مستحفظ راه باشند، ولی فعلاً آبادی ندارد، [اما] قلعه‌اش برجا ست» (گلبن، ١٤١). باوجوداین، آق‌دربند ویران، و تهی از سکنه بود (حکیم‌الممالک، ٢١٣). این مسئله بیانگر آن است که در گذشته، آق‌دربند تنها محل دژی مستحکم و قراول‌خانه‌ای برای محافظت از راه بوده است (منشی، ٦٧- ٦٨؛ لشکرنویس، ٨٤؛ گلبن، همانجا).
کشف و استخراج منابع زغال‌سنگ در نزدیکی آق‌دربند، موجب اسکان جمعیت در آن شد. این سکونتگاه در ١٣٢٩ ش، ٢٠ تن جمعیت داشت ( فرهنگ جغرافیایی، همانجا). در سرشماریهای رسمی نامی از آق‌دربند برده نشده، اما از دهی نزدیک آق‌دربند به نام ده معدن (در منابع اخیر به‌عنوان معدن زغال‌سنگ آق‌دربند) نام برده شده که ایجاد و پیشرفت آن مرهون استخراج زغال‌سنگ از ١٣٢٤ ش است؛ در دهۀ ١٣٥٠ ش، قریب ٣٠٪ ساکنان این ده بیرجندی، ٢٠٪ کلاتی، و بقیه از روستاهایی تا شعاع ٥٠کیلومتری اطراف معدن به آنجا روی آورده بودند (سعیدی، ١٧٩- ١٨٠). جمعیت این روستا در سرشماری ١٣٨٥ ش ٨٥٤ تن (١٩٩ خانوار)، و در سرشماری ١٣٩٠ ش به ٨٥٨ تن (٢١٣ خانوار) افزایش یافت («درگاه ... »، بش‌ ).

مآخذ

حکیم‌الممالک، علینقی، روزنامۀ سفر خراسان، تهران، ١٣٥٦ ش؛
خورموجی، محمدجعفر، تاریخ قاجار (حقایق الاخبار ناصری)، به کوشش حسین خدیوجم، تهران، ١٣٦٣ ش؛
«درگاه ملی آمار»، آمار (مل‌ )؛
سعیدی، عباس، سرخس دیروز و امروز، تهران، ١٣٥٤ ش؛
شمیم، علی‌اصغر، ایران در دورۀ سلطنت قاجار، تهران، ١٣٤٢ ش؛
فرهنگ اجتماعی، استان خراسان، جهاد سازندگی، بی‌جا، بی‌تا؛
فرهنگ جغرافیایی ایران، تهران، سازمان جغرافیایی کشور، ١٣٢٩ ش؛
گلبن، محمد، «نمایی از سرخس در دورۀ قاجار»، بررسیهای تاریخی، ١٣٥٢ ش، س ٨، شم‌ ٥؛
لشکرنـویس، محمد، «سفـرنامۀ مـرو»، سه سفرنامه، بـه کوشش قدرت‌الله روشنی، تهران، ١٣٤٧ ش، محمدکاظم، عالم‌آرای نادری، به کوشش محمدامین ریاحی، تهران، ١٣٦٤ ش؛
مستوفی، عبدالله، شرح زندگانی من، تهران، ١٣٤١ ش؛
مفتون دنبلی، عبدالرزاق، مآثر سلطانیه، به کوشش غلامحسین صدری افشار، تهران، ١٣٥١ ش؛
منشی، محمدعلی، سفرنامۀ رکن‌الدوله به سرخس، به کوشش محمد گلبن، تهران، ١٣٥٦ ش؛
هدایت، رضاقلی، سفارت‌نامۀ خوارزم، به کوشش علی حصوری، تهران، ١٣٥٦ ش؛
نیز:

Amar, www.amar.org.ir / nofoos١٣٨٥ / default.aspx?tabid=٥٤٩&agent Type=view&PropertyID= ١٤٨٣ (acc. Mar. ٤, ٢٠١٤).
علی رفیعی (دبا)