آزاد [āzād]، روزنامۀ سیاسی، اجتماعی و انتقادی که به صاحب‌امتیازی و مدیریت عبدالقدیر سبزواری خراسانی (آزاد)، نویسنده و از فعالان سیاسی دورۀ مشروطه و پهلوی، در دو دورۀ مجزا، به فاصلۀ حدود ١٤ سال در مشهد و تهران منتشر می‌شد:

دورۀ اول

در فاصلۀ سالهای ١٣٠٢-١٣٠٧ش/ ١٩٢٣- ١٩٢٨م. در این دوره روزنامه به صورت هفتگی در مشهد منتشر شد و پس از آن صاحب‌امتیاز به عبدالقدیر آزاد شهرت یافت. پس از انتشار اولین شمارۀ آزاد، والی وقت خراسان، سردار اسعد به سبب ترویج عقاید کمونیستی در روزنامه و سوابق سیاسی عبدالقدیر آزاد، دستور توقیف موقت روزنامه را صادر کرد. این خبر که در مطبوعات به عنوان توقیف مدیر روزنامه منعکس شد، با واکنش شدید جراید و نشریات همراه بود (برای اطلاعات بیشتر و دیدن اسناد مربوط، نک‌ : بیات، ١/ ١٨-٢٥). به نوشتۀ منابع موجود، این روزنامه معمولاً در ٤ صفحه و با چاپ سربی انتشار می‌یافت و مندرجات آن شامل سرمقاله، اخبار محلی خراسان و مختصری از اخبار ایران و جهان بود. قسمت مهم و قابل توجه روزنامه، سرمقاله‌های آن بود که به قلم صاحب‌امتیاز نوشته می‌شد و به نقد مسائل سیاسی و اقتصادی کشوری می‌پرداخت. از سرمقاله‌های مهم و حساس این دوره می‌توان به «فاتحۀ نفت شمال» (س ١، شمـ ١٨) اشاره کرد (صدر هاشمی، ١/ ١٤٣-١٤٤؛ ساتن، ٢٥٣؛ ابوترابیان، ٢٥؛ نیز نک‌ : سلطانی، ٣).

دورۀ دوم

از اسفند ١٣٢١ تا ١٣٣٢. عبدالقدیر آزاد دورۀ دوم آزاد را پس از تأسیس حزب استقلال در آذر ١٣٢٠ به عنوان «ارگان» حزب و ناشر افکار استقلال در ١٢ اسفند ١٣٢١ش/ ٣ مارس ١٩٤٢م در تهران منتشر ساخت (ابوترابیان، ساتن، همانجاها؛ صدر هاشمی، ١/ ١٤٤؛ سرتیپ‌زاده، ١٣؛ ذاکرحسین، ١٣٨). وی برای دریافت امتیاز در دورۀ اخیر، مشی روزنامۀ خود را تبیین دموکراسی، مجاهده در بیداری افکار عامه و ترویج معارف اعلام کرده بود (روستایی، ٢/ ٢٧). در طول این دوره، آزاد هر هفته در ٣ شماره، عصرها منتشر می‌شد (ساتن، ابوترابیان، صدر هاشمی، سرتیپ‌زاده، همانجاها؛ صدری، ١٨؛ فهرست...، ١١؛ اسماعیل‌پور، ١٧). انتشار آزاد با توقیفهای مکرر (ساتن، ابوترابیان، همانجاها؛ نک‌ : سلامی، ١/ ٤٣؛ روستایی، ٢/ ٢٧-٣٧) به سبب اعتراض به سیاستهای متفقین و مقامات خارجی، مخالفت با مواضع دولت و عدم رعایت مصالح کشور (همو، ٢/ ٢٩، ٣٣-٣٧؛ سلامی، همانجا) تا ١٣٢٢ش ادامه یافت (صدری، سرتیپ‌زاده، همانجاها).
نامه‌ها و اسنادی دربارۀ دورۀ دوم انتشار آزاد موجود است که ازجملۀ آنها ست: نامه‌های مجلس شورای ملی و عبدالقدیر آزاد به مراکزی چون دفتر نخست‌وزیری برای رفع توقیف روزنامه، همچنین نامه‌های گلایه‌آمیز سفارت انگلیس دربارۀ مقالات ضدانگلیسی این روزنامه (نک‌ : روستایی، ٢/ ٢٨-٣٧).
در زمان توقیف آزاد، هفته‌نامه‌های دعوت، برق و وجدان به جای آن منتشر می‌شد(برزین، ١٣، ٨٧، ١٩٢، ٤٢٣؛ ساتن، صدری، ابوترابیان، همانجاها). آزاد حداقل یک‌بار نیز به جای روزنامۀ آیین که به سبب اهانت به هیئت دولت توقیف شده بود، انتشار یافت (سلامی، ١/ ٦٠). به گواهی اسناد مطبوعات ایران، مرد امروز نیز که به عنوان ضمیمۀ آزاد منتشر می‌شد، دست‌کم دو بار به سبب اهانت به دولت توقیف شده بود (سلامی، ١/ ٦٣-٦٤).
این نکته درخور توجه است که عبدالقدیر آزاد در زندگی سیاسی خود پیوسته تغییر عقیده می‌داد و مواردی چون طرفداری از آلمانیها و نزدیکی به دربار پهلوی دوم (حک‌ ١٣٢٠-١٣٥٧ش) و کناره‌گیری از جبهۀ ملی در پروندۀ سیاسی او قابل تأمل است (طیرانی، ١/ ١١٥-١١٧؛ برزین، ١٣؛ افتخاری، ٦٨؛ ذاکرحسین، ٢٣٩؛ نیز نک‌ : ه‌ د، آزاد، عبدالقدیر).

مآخذ

ابوترابیان، حسین، مطبوعات ایران از شهریور ١٣٢٠ تا ١٣٢٦، تهران، ١٣٦٦ش؛
اسماعیل‌پور قوچانی، رمضانعلی، فهرست روزنامه‌های موجود در کتابخانۀ مرکزی آستان قدس رضوی، مشهد، ١٣٦٤ش؛
افتخاری، یوسف، خاطرات دوران سپری شده، به کوشش کاوه بیات و مجید تفرشی، تهران، ١٣٧٠ش؛
برزین، مسعود، شناسنامۀ مطبوعات ایران، تهران، ١٣٧١ش؛
بیات، کاوه و مسعود کوهستانی‌نژاد، اسناد مطبوعات، تهران، ١٣٧٢ش؛
ذاکرحسین، عبدالرحیم، مطبوعات سیاسی ایران در عصر مشروطیت، تهران، ١٣٦٨ش؛
روستایی، محسن و غلامرضا سلامی، اسناد مطبوعات ایران، تهران، ١٣٧٦ش؛
ساتن، ل. پ. الول، «مطبوعات ایران از سال ١٣٢٠ تا ١٣٢٦ش»، ادبیات نوین ایران، ترجمۀ یعقوب آژند، تهران، ١٣٦٣ش؛
سرتیپ‌زاده، بیژن و کبرى خداپرست، فهرست روزنامه‌های موجود در کتابخانۀ ملی ایران، تهران، ١٣٥٦ش؛
سلامی، غلامرضا و محسن روستایی، اسناد مطبوعات ایران، تهران، ١٣٧٤ش؛
سلطانی، مرتضى، فهرست روزنامه‌های فارسی در مجموعۀ کتابخانۀ مرکزی و مرکز اسناد دانشگاه تهران، تهران، ١٣٥٤ش؛
صدر هاشمی، محمد، تاریخ جراید و مجلات ایران، اصفهان، ١٣٦٣ش؛
صدری طباطبایی نائینی، محمد، راهنمای مطبوعات ایران، تهران، ١٣٧٨ش؛
طیرانی، بهروز، اسناد احزاب سیاسی ایران، تهران، ١٣٧٦ش؛
فهرست روزنامه‌های موجود در کتابخانۀ سازمان مدارک فرهنگی انقلاب اسلامی، تهران، ١٣٦٧ش.

لیلا پژوهنده